Chuyện kể từ bảo vật tháp Nhạn

Bảo vật Tháp Nhạn: Bí ẩn từ chiếc hộp nhỏ hơn lòng bàn tay

Có những bảo vật gây ấn tượng bởi kích thước đồ sộ, kỹ thuật chế tác tinh xảo. Nhưng cũng có những hiện vật nhỏ bé, chứa đựng nhiều câu chuyện về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của người xưa. Bảo vật Tháp Nhạn, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, là một trường hợp đặc biệt.

Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn chỉ dài 8 cm, rộng 5 cm, có thể nằm gọn trong lòng bàn tay. Phần nắp được tạo hình như một mái nhà, trên đỉnh trang trí hoa văn hoa cúc sáu cánh. Quanh thân hộp là những cánh sen cách điệu, được sắp đặt cân đối và hài hòa.

Điều đặc biệt của bảo vật Tháp Nhạn còn nằm ở những dấu tích được lưu giữ bên trong. Đó là lớp than tro cùng hai nửa vật thể màu trắng đục, mỏng như vỏ trứng, được xác định là xá lị. Những chi tiết này góp phần hé mở câu chuyện về kiến trúc Phật giáo và đời sống tín ngưỡng trên vùng đất Nghệ An từ nhiều thế kỷ trước.

Theo bà Phan Thị Hà Long, Phó Giám đốc Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn là hiện vật độc bản, được xác định là hiện vật duy nhất thuộc loại hình này phát hiện tại Việt Nam cho đến thời điểm hiện nay.

Bảo vật Tháp Nhạn được phát hiện tại di tích Nhạn Tháp, thuộc xã Hồng Long, huyện Nam Đàn trước đây, nay là xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An. Đây là dấu tích một công trình kiến trúc Phật giáo lớn, được xây dựng vào thế kỷ VII sau Công nguyên. Công trình vừa mang chức năng thờ Phật, vừa là một ngôi mộ.

Sự xuất hiện của bảo vật Tháp Nhạn góp thêm những cứ liệu quan trọng để tìm hiểu sự hiện diện của Phật giáo tại Nghệ An từ khá sớm. Từ chiếc hộp nhỏ bé, những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của người xưa dần được hé mở, mang đến góc nhìn sâu hơn về di sản Phật giáo trên vùng đất xứ Nghệ.

Từ bảo vật Tháp Nhạn, khám phá dấu ấn văn hóa Phật giáo xưa

Không chỉ có giá trị khảo cổ, Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn còn phản ánh kỹ thuật chế tác và cảm quan thẩm mỹ của người xưa.

Trên một vật phẩm có kích thước khiêm tốn, các họa tiết được thể hiện với sự chăm chút và sắp đặt có chủ ý. Phần nắp mang dáng dấp một mái nhà, trong khi hoa văn hoa cúc và cánh sen tạo nên tổng thể trang trí hài hòa.

Chiếc hộp giống như một công trình kiến trúc thu nhỏ. Mỗi đường nét đều gợi mở những câu hỏi về kỹ thuật chế tác, tư duy tạo hình và ý nghĩa tín ngưỡng của hiện vật.

Đặc biệt, những dấu tích được lưu giữ bên trong cho thấy bảo vật gắn với một không gian thờ tự Phật giáo có niên đại hàng nghìn năm.

Từ góc độ nghiên cứu, hiện vật góp phần bổ sung thông tin về đời sống tinh thần và hoạt động tín ngưỡng của cư dân trên vùng đất Nghệ An trong quá khứ.

Đối với công chúng, đây là cơ hội tiếp cận lịch sử thông qua một hiện vật cụ thể, thay vì chỉ qua những trang tư liệu.

Bởi vậy, việc đưa bảo vật Tháp Nhạn ra trưng bày không đơn thuần là giới thiệu một cổ vật quý hiếm. Đây còn là dịp kết nối những dấu tích lịch sử với nhận thức của thế hệ hôm nay.

Sau 40 năm, bảo vật Tháp Nhạn lần đầu được giới thiệu rộng rãi

Theo kế hoạch, lúc 20 giờ ngày 18/11/2026, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh sẽ khai trương phòng trưng bày bảo vật quốc gia trong khuôn khổ Tuần Văn hóa – Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An.

Đây là lần đầu tiên sau 40 năm, Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn được đưa ra trưng bày, giới thiệu rộng rãi đến công chúng. Để chuẩn bị cho sự kiện, từ năm 2022, bảo tàng đã triển khai các phương án cải tạo phòng trưng bày và đầu tư trang thiết bị chuyên dụng.

Theo bà Phan Thị Hà Long, hệ thống tủ trưng bày được lựa chọn nhằm bảo đảm điều kiện nhiệt độ, độ ẩm, an ninh và an toàn cho hiện vật.

Việc bảo quản một bảo vật có niên đại từ thế kỷ VII đòi hỏi sự thận trọng trong từng khâu tổ chức. Không gian trưng bày phải đáp ứng yêu cầu bảo vệ hiện vật lâu dài, đồng thời tạo điều kiện để khách tham quan quan sát, tìm hiểu những giá trị lịch sử và văn hóa.

Đằng sau một tủ kính trưng bày là quá trình chuẩn bị về cơ sở vật chất, phương án bảo quản và công tác phục vụ công chúng. Sự kiện giới thiệu bảo vật Tháp Nhạn sau nhiều thập kỷ vì thế mang ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Nghệ An.

Hành trình khám phá bảo vật tháp Nhạn và lịch sử vùng đất xứ Nghệ

Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh hiện có hai tòa nhà trưng bày với những nội dung riêng biệt. Tòa nhà Bảo tàng Nghệ An giới thiệu thiên nhiên, con người cùng tiến trình lịch sử, văn hóa của tỉnh từ thời nguyên thủy đến nay. Trong khi đó, tòa nhà Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh tái hiện tinh thần đấu tranh của nhân dân Nghệ An, Hà Tĩnh trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh.

Tại tòa nhà Bảo tàng Nghệ An, không gian khám phá được tổ chức qua ba tầng. Tầng một gồm khu vực khánh tiết, không gian trải nghiệm số "Đất và người xứ Nghệ" cùng các trưng bày chuyên đề. Tầng hai và tầng ba tiếp tục giới thiệu tiến trình lịch sử, giúp khách tham quan tiếp cận những giai đoạn phát triển của vùng đất. Phòng trưng bày bảo vật quốc gia được bố trí tại tầng ba.

Cách tổ chức này giúp Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn được giới thiệu trong mối liên hệ với lịch sử, văn hóa và những dấu tích khảo cổ của Nghệ An. Khách tham quan không chỉ quan sát một hiện vật độc bản mà còn có cơ hội tìm hiểu thêm về bối cảnh lịch sử và đời sống tín ngưỡng gắn với bảo vật. Đây cũng là hướng tiếp cận nhằm đưa hoạt động trưng bày đến gần hơn với nhu cầu học tập, nghiên cứu và trải nghiệm văn hóa.

Bảo vật Tháp Nhạn và chuỗi hoạt động văn hóa đặc sắc

Cùng với việc khai trương phòng trưng bày bảo vật quốc gia, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh dự kiến tổ chức nhiều hoạt động văn hóa phục vụ người dân và du khách.

Từ ngày 19 đến 23/11/2026, chương trình nghệ thuật "Ánh Từ Quang" kết hợp hành trình chiêm bái xá lị Tháp Nhạn dự kiến diễn ra từ 20 giờ đến 20 giờ 30 mỗi tối. Bên cạnh đó là triển lãm "Đất và Người Nghệ An" và trưng bày chuyên đề "Phật giáo xứ Nghệ qua cổ vật".

Các hoạt động góp phần mở rộng hành trình khám phá từ một hiện vật cụ thể đến những giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của địa phương. Tại khu vực đình làng thuộc Bảo tàng Nghệ An, những làn điệu Ví, Giặm sẽ tiếp tục giới thiệu bản sắc văn hóa xứ Nghệ.

Sự kết hợp giữa trưng bày hiện vật, nghệ thuật và dân ca tạo thêm những hình thức trải nghiệm cho công chúng. Trong hành trình này, đội ngũ thuyết minh viên giữ vai trò kết nối, giới thiệu câu chuyện lịch sử phía sau bảo vật và hướng dẫn khách tham quan.

Thuyết minh viên Cao Thị Mỹ Linh, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, cho biết du khách được đề nghị mặc trang phục lịch sự, giữ trật tự và di chuyển theo hướng dẫn để bảo đảm sự trang nghiêm, thuận tiện trong quá trình chiêm bái.

Những yêu cầu này góp phần bảo vệ không gian trưng bày và thể hiện sự trân trọng đối với giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh của hiện vật.

Bảo vật Tháp Nhạn: Kết nối quá khứ với hiện tại

Từ bàn tay người chế tác cách đây nhiều thế kỷ đến những người làm công tác bảo tồn hôm nay, Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn đã trải qua một hành trình dài.

Giá trị của bảo vật không chỉ nằm ở niên đại hay sự độc đáo trong hình dáng. Hiện vật còn chứa đựng những thông tin về lịch sử, kỹ thuật chế tác và đời sống tinh thần của người xưa.

Việc bảo tồn giúp gìn giữ những dấu tích vật chất, còn hoạt động trưng bày tạo cơ hội để công chúng tiếp cận và tìm hiểu ý nghĩa của các dấu tích ấy. Sự kiện khai trương phòng trưng bày bảo vật quốc gia vào ngày 18/11/2026 được kỳ vọng mở thêm cơ hội khám phá lịch sử Phật giáo xứ Nghệ thông qua những chứng tích cụ thể.

Chỉ dài 8 cm, rộng 5 cm, nhưng những câu chuyện từ bảo vật Tháp Nhạn vượt xa kích thước của chính hiện vật. Mỗi người dừng lại trước chiếc hộp nhỏ, tìm hiểu về những dấu tích cha ông để lại cũng là thêm một cơ hội để giá trị di sản được nhận diện, trân trọng và tiếp nối trong đời sống hôm nay.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html