Chủ động kiến tạo ký ức quốc gia

Nguồn lực di sản đồ sộ và những khoảng trống cần lấp đầy trong hệ thống lưu giữ lịch sử

Việt Nam hiện sở hữu hơn 40.000 di tích, gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê, hơn 20.000 di vật, cổ vật được đăng ký cùng 177 bảo tàng đang lưu giữ và trưng bày hơn 4 triệu tài liệu, hiện vật. Tuy nhiên, các chuyên gia và nhà quản lý văn hóa đã sớm chỉ ra một thực tế rằng: một quốc gia có nhiều di sản chưa chắc đã sở hữu một hệ thống ký ức hoàn chỉnh.

Nếu di sản hiện diện trong không gian đình, chùa, thành quách, hiện vật, văn bản, lễ hội hay nghề thủ công mà thiếu đi quá trình nghiên cứu, tư liệu hóa, bảo quản, kết nối và diễn giải một cách đồng bộ, chúng rất dễ trở thành những "mảnh ghép" rời rạc.

Do đó, công tác bảo tồn không thể chỉ dừng lại ở việc chống lại sự xuống cấp của quá khứ, mà phải là quá trình chủ động nhận diện những giá trị đang hình thành ngay trong hiện tại.

Ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký ban hành Sắc lệnh số 65 về bảo tồn cổ tích trên toàn quốc. Quyết định lịch sử này đã khẳng định một nguyên lý xuyên suốt: bảo tồn di sản văn hóa là trách nhiệm gắn kết giữa quá khứ và hiện tại nhằm hướng tới tương lai. 

Kế thừa tinh thần đó, trong thời gian qua, các hoạt động tu bổ di tích, đổi mới phương thức trưng bày tại bảo tàng và bảo vệ di sản tư liệu, cổ vật, bảo vật quốc gia đã đạt được nhiều kết quả tích cực, mang lại hiệu quả thực tiễn cao.

Mặc dù vậy, hệ thống bảo tồn và bảo tàng quốc gia vẫn đang đối mặt với những bất cập và khoảng trống nhất định. Trong số đó, điểm nghẽn lớn nhất là sự thiếu hụt trong việc lưu giữ toàn diện lịch sử Việt Nam từ khi đất nước giành độc lập cho đến nay, đặc biệt là tiến trình kiến thiết, phát triển và những biến đổi sâu sắc của đời sống xã hội.

Tầm nhìn chiến lược di sản: Ba trụ cột cốt lõi từ chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm

Nhằm khắc phục những điểm nghẽn và định hướng lại tư duy phát triển ngành văn hóa, trong buổi làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh rằng công tác bảo tồn, bảo tàng không chỉ là việc giữ lại các công trình, hiện vật quý hay một di tích lịch sử đơn thuần. Sâu xa hơn thế, đây là sứ mệnh giữ gìn lịch sử, tích lũy tri thức để truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Trên tinh thần đó, từ góc độ chiến lược, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ đạo ba yêu cầu trọng tâm nhằm tạo ra bước đột phá toàn diện cho hệ thống bảo tồn quốc gia:

Thứ nhất, chủ động làm giàu các bộ sưu tập quốc gia: Cần nghiên cứu cơ chế và tổ chức các hoạt động đưa những cổ vật, hiện vật có giá trị đặc biệt của Việt Nam đang lưu giữ ở nước ngoài hồi hương về đất nước. Bởi lẽ, mỗi hiện vật trở về không đơn thuần là một tài sản văn hóa được phục hồi, mà còn góp phần quan trọng vào việc hoàn chỉnh câu chuyện lịch sử dân tộc, làm phong phú thêm kho tàng ký ức quốc gia.

Thứ hai, khắc phục triệt để các khoảng trống lịch sử đương đại: Phải tập trung bổ sung, lưu giữ và phản ánh đầy đủ chặng đường lịch sử từ khi đất nước giành độc lập đến nay; đồng thời làm rõ dấu ấn của quá trình kiến thiết đất nước, phát triển kinh tế - xã hội và sự chuyển biến không ngừng của đời sống nhân dân.

Thứ ba, hình thành năng lực nhận diện và kiến tạo di sản của tương lai: Dù không thể đoán trước chính xác công trình hay tư liệu nào hôm nay sẽ được thế hệ mai sau công nhận là di sản, chúng ta hoàn toàn có khả năng và có trách nhiệm nhận diện những yếu tố có tiềm năng trở thành dấu mốc thời đại. Cụ thể, đó có thể là những công trình khoa học công nghệ tiên phong, các tác phẩm kiến trúc mang đậm tinh thần sáng tạo, hoặc không gian đô thị phản ánh bước chuyển lớn của xã hội đương đại.

Chuyển đổi từ bảo tồn thụ động sang chủ động kiến tạo ký ức quốc gia

Việc chuyển hướng từ tư duy "bảo tồn thụ động" sang "chủ động kiến tạo ký ức quốc gia" đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ về thể chế, quy hoạch và ứng dụng công nghệ hiện đại.

Thực hiện định hướng này, theo chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành liên quan để xây dựng hệ thống tiêu chí, quy trình và cơ chế phối hợp cụ thể. Trong đó, các tiêu chí này sẽ được áp dụng trực tiếp để đánh giá "tiềm năng di sản" ngay từ giai đoạn quy hoạch và đầu tư đối với những nhóm công trình, sản phẩm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Bên cạnh đó, trong kỷ nguyên số hóa, việc thiết lập Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia theo hướng thống nhất, liên thông, minh bạch và có khả năng kiểm chứng lâu dài đã và đang trở thành yêu cầu mang tính tất yếu. 

Song song với đó, Nhà nước cần sớm ban hành các thể chế, chính sách đặc thù và vượt trội nhằm phát triển dữ liệu lớn cùng trí tuệ nhân tạo (AI). Đáng chú ý, những công cụ công nghệ này không chỉ phục vụ công tác bảo tồn, bảo vệ di sản mà còn đóng vai trò là đòn bẩy để chuyển hóa giá trị văn hóa thành giá trị kinh tế, từ đó tạo động lực thúc đẩy ngành công nghiệp văn hóa phát triển mạnh mẽ.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại:

https://vtvgo.vn/video/catalog/list/ffc98a39-06ff-424b-a85f…lich-su--di-san-19,ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87.html