Chỉ bằng một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 17/1, Tổng thống Donald Trump đã làm đảo lộn thành quả nhiều tháng đàm phán thương mại giữa Mỹ và châu Âu, đẩy căng thẳng trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương lên mức cao mới. Ông tái khẳng định mong muốn sở hữu Greenland và đe dọa áp thuế với 8 quốc gia châu Âu từ tháng 2 cho đến khi đạt được thỏa thuận mua lại hòn đảo tự trị của Đan Mạch.

Theo tuyên bố của ông Trump, Mỹ sẽ áp thuế 10% với Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan và Phần Lan từ ngày 1/2, trước khi nâng lên 25% từ ngày 1/6. Trong số này, có 6 quốc gia là thành viên Liên minh châu Âu (EU).

Lời đe dọa được xem là “gáo nước lạnh” với châu Âu, trong bối cảnh EU và Đan Mạch nhiều lần khẳng định Greenland không phải để bán, và tương lai hòn đảo phải do người dân Greenland quyết định. Động thái này cũng phủ bóng lên nỗ lực của Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen khi bà từng nhấn mạnh Mỹ vẫn là “đồng minh, đối tác” của châu Âu, bất chấp bất đồng về Greenland.

Bình luận viên Jennifer Rankin của Guardian cho rằng tuyên bố cứng rắn của ông Trump cho thấy chiến lược “xoa dịu và nhân nhượng” mà châu Âu theo đuổi lâu nay đã thất bại. Các quốc gia châu Âu giờ đây phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn trong cách ứng phó với áp lực từ Nhà Trắng.

Giới phân tích nhận định châu Âu buộc phải thể hiện lập trường cứng rắn hơn, trước hết là trên mặt trận thương mại. Chỉ vài giờ sau tuyên bố của ông Trump, các thành viên Nghị viện châu Âu (EP) thông báo sẽ đóng băng các thỏa thuận thương mại mà hai bên đạt được hồi tháng 7/2025, đồng thời kêu gọi EU có biện pháp đáp trả Mỹ.

Ngày 18/1, đại diện 27 quốc gia thành viên EU đã họp khẩn tại Brussels để đánh giá tình hình và thảo luận các phương án ứng phó.

Một trong những công cụ được nhắc tới nhiều nhất là “cơ chế chống cưỡng ép” (ACI) – thường được ví như “bazooka thương mại” của EU. Công cụ này được thông qua năm 2023 nhằm đối phó với các hành động gây sức ép chính trị thông qua thương mại. ACI cho phép EU hạn chế quyền tiếp cận thị trường chung 500 triệu dân, thu hẹp giấy phép thương mại và các gói thầu công.

Tuy nhiên, ACI không được kích hoạt tự động và cần thời gian triển khai. EU phải mất khoảng 4 tháng đánh giá hành động bị coi là cưỡng ép trước khi các nước thành viên bỏ phiếu kích hoạt. Các biện pháp đáp trả cũng phải “tương xứng” và không vượt quá mức thiệt hại mà EU phải gánh chịu.

Giới phân tích cảnh báo việc sử dụng ACI với Mỹ không hề đơn giản, bởi cơ chế này chưa từng được kích hoạt và có thể gây ra những hệ lụy dây chuyền khó lường đối với kinh tế châu Âu. Đức và Italy vì vậy nhiều lần kêu gọi không nên hành động vội vàng khi chưa có cơ sở pháp lý vững chắc.

Song song đó, EU cũng cân nhắc phương án áp thuế lên khoảng 93 tỷ euro hàng hóa Mỹ từ tháng 2, một biện pháp từng được đề xuất để trả đũa Washington nhưng tạm hoãn do hai bên đạt được thỏa thuận thương mại. Các mặt hàng chịu ảnh hưởng chủ yếu đến từ những bang do đảng Cộng hòa kiểm soát.

Theo Carsten Brzeski, Giám đốc kinh tế vĩ mô toàn cầu của ING, việc tăng thuế với Mỹ có thể làm giảm khoảng 0,25 điểm phần trăm tăng trưởng GDP của châu Âu trong năm nay. Quan trọng hơn, căng thẳng thương mại còn kéo theo rủi ro về an ninh, khi châu Âu vẫn phụ thuộc lớn vào Mỹ trong khuôn khổ NATO và vấn đề Ukraine.

Ngoài thương mại, về lý thuyết, châu Âu có thể cân nhắc các biện pháp quân sự như tăng hiện diện tại Greenland để răn đe Mỹ. Một số chuyên gia cho rằng các động thái mang tính biểu tượng này có thể nâng cao vị thế đàm phán của Đan Mạch và EU.

Tuy nhiên, những lựa chọn cứng rắn hơn như hạn chế hoặc chấm dứt quyền sử dụng các căn cứ quân sự của Mỹ tại châu Âu được xem là kịch bản cực đoan. Mỹ hiện có hàng chục căn cứ và cơ sở quân sự tại châu Âu, đóng vai trò then chốt trong cấu trúc an ninh NATO. Bước đi này có thể khiến căng thẳng leo thang nghiêm trọng và dẫn tới nguy cơ Mỹ rút lực lượng khỏi châu Âu.

Một hướng đi khác là giảm dần sự phụ thuộc vào Mỹ và mở rộng quan hệ với các đối tác khác. EU đã ký hiệp định thương mại với 4 quốc gia Nam Mỹ và đang thúc đẩy các thỏa thuận với Ấn Độ, Australia, đồng thời xem xét lại chiến lược “giảm thiểu rủi ro” với Trung Quốc.

Giới quan sát cho rằng trong trung hạn, các lãnh đạo châu Âu sẽ phải cân bằng giữa lợi ích kinh tế và an ninh, vừa duy trì NATO, vừa từng bước tăng cường năng lực tự chủ quốc phòng. Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa đã thông báo triệu tập một cuộc họp bất thường của các lãnh đạo EU để thảo luận sâu hơn về cách ứng phó với ông Trump.

Dù vẫn còn cơ hội hạ nhiệt căng thẳng khi Tổng thống Trump dự kiến gặp các lãnh đạo châu Âu bên lề Diễn đàn Kinh tế Thế giới tại Davos, nhiều quan chức EU thừa nhận tình hình hiện nay là chưa từng có tiền lệ và tiềm ẩn rủi ro lớn cho liên minh xuyên Đại Tây Dương.