Phát biểu tại hội nghị thường niên 4V1M ngày 8/2, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng cho biết xây dựng phòng thí nghiệm trọng điểm là một trong những ưu tiên chiến lược của ngành khoa học và công nghệ. Hội nghị có sự tham gia của bốn đơn vị nghiên cứu chủ lực gồm Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TP HCM.

Theo Bộ trưởng, phòng thí nghiệm là “thỏi nam châm” thu hút nhà khoa học giỏi trong và ngoài nước, đồng thời kéo doanh nghiệp tham gia nghiên cứu. Mỗi đơn vị chủ lực được khuyến khích đảm nhận ít nhất một đến hai phòng thí nghiệm trọng điểm. Đáng chú ý, với lĩnh vực khoa học xã hội, phòng thí nghiệm sẽ không mang tính “vật lý” mà tập trung vào các chương trình mô phỏng chính sách quy mô lớn.

Ông nhấn mạnh yêu cầu các phòng thí nghiệm trọng điểm phải đạt mức hiện đại tương đương các nước phát triển. Nhà nước sẽ đầu tư cả xây dựng lẫn vận hành trong 3–5 năm đầu, cho phép thuê giám đốc chuyên trách và trả lương theo cơ chế thị trường. Ngoài hoạt động phục vụ nghiên cứu miễn phí, các phòng thí nghiệm có thể cho thuê dịch vụ để bổ sung kinh phí vận hành. Hàng năm, ngân sách nhà nước cũng sẽ cấp kinh phí nghiên cứu sử dụng phòng thí nghiệm tương đương khoảng 30% giá trị đầu tư ban đầu.

Bộ Khoa học và Công nghệ đồng thời xây dựng nền tảng số kết nối các phòng thí nghiệm trọng điểm trên cả nước, hướng tới hình thành một “phòng thí nghiệm lớn của Việt Nam”, nơi mọi nguồn lực được số hóa và đo lường hiệu quả.

Từ góc độ cơ sở nghiên cứu, GS Trần Thanh Tú (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia hiện nắm giữ khoảng 72% nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao, làm chủ 60% công nghệ lõi và đóng góp gần một nửa số công bố quốc tế của Việt Nam, trong đó có nhiều công trình thuộc nhóm được trích dẫn cao trên các tạp chí hàng đầu. Tuy nhiên, hệ thống này vẫn đối mặt các điểm nghẽn như thiếu nhân sự chuyên trách, giảng viên phải kiêm nhiệm nhiều vai trò và thiếu kỹ thuật viên vận hành thiết bị phức tạp.

Các chuyên gia đề xuất chuyển sang mô hình liên kết “ba nhà” gồm Nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp, trong đó phòng thí nghiệm là trung tâm kết nối. Đại học Quốc gia Hà Nội cũng kiến nghị tái cấu trúc toàn diện hệ thống phòng thí nghiệm theo hướng tự chủ, phân loại theo hiệu quả hoạt động: nâng cấp các đơn vị mạnh thành phòng thí nghiệm quốc gia chuẩn mới, đồng thời sáp nhập hoặc giải thể các đơn vị hoạt động kém hiệu quả.

Ở tầm vĩ mô, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện chuỗi giá trị khoa học công nghệ từ nghiên cứu – công nghệ – sản phẩm – sản xuất – thị trường. Ông cho rằng các viện, trường không nên dừng ở công bố khoa học mà phải phối hợp doanh nghiệp để tạo ra sản phẩm thương mại, doanh thu và lợi nhuận, đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng kinh tế.

Bộ cũng đang triển khai hệ thống phần mềm đo lường hiệu quả theo bốn tầng: đầu vào (kinh phí, nhân lực), đầu ra (bài báo, bằng sáng chế), kết quả (sản phẩm, thương mại hóa) và tác động (ảnh hưởng kinh tế – xã hội). Cách tiếp cận này giúp quản lý dựa trên đầu ra thay vì đầu vào, chấp nhận rủi ro nghiên cứu để đổi lấy hiệu quả dài hạn.

Giai đoạn đến năm 2030, các chương trình khoa học công nghệ sẽ được tái cấu trúc theo danh mục công nghệ chiến lược, tập trung 5–6 lĩnh vực ưu tiên, tổ chức thành chương trình trọn chuỗi theo thang đo mức độ sẵn sàng công nghệ (TRL), từ nghiên cứu cơ bản đến sản xuất và thị trường.

Bộ trưởng cũng đặc biệt nhấn mạnh chiến lược thu hút nhân tài toàn cầu. Theo đó, các đơn vị nghiên cứu cần chủ động thuê chuyên gia xuất sắc quốc tế giải quyết các bài toán lớn của Việt Nam, trên nền tảng hạ tầng nghiên cứu hiện đại, ngân sách đủ lớn và cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng, cho phép thương mại hóa toàn bộ kết quả nghiên cứu, trong đó người trực tiếp thực hiện được hưởng tối thiểu 30%.

Ông cho rằng những bài toán lớn cấp quốc gia sẽ là chất keo gắn kết các đơn vị trong hệ sinh thái 4V1M, cùng hướng đến mục tiêu nâng tầm khoa học công nghệ, góp phần đưa Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập cao trong tương lai.