Đây được xem là bằng chứng duy nhất tại Việt Nam về loại hình “nhai bích họa” (tranh vẽ trên vách đá cao), mở ra một chương mới đầy bí ẩn về đời sống, tư tưởng và mỹ thuật của cư dân cổ cách đây hơn một thiên niên kỷ.

Được phát hiện lần đầu vào năm 2010, nhưng phải đến những cuộc khảo sát chuyên sâu gần đây của Viện Khảo cổ học phối hợp cùng các đại học danh tiếng từ Australia (Đại học Melbourne, Đại học Quốc gia Australia), quy mô và giá trị thực sự của những bức họa này mới dần được hé lộ. Với diện tích trải dài hơn 20m dọc vách đá, đây không chỉ là những nét vẽ đơn thuần mà là một "cuốn sử bằng hình" ghi lại những biến động xã hội dữ dội thời kỳ tiền độc lập.

Những "mã code" từ quá khứ: Hình phạt và sự bất bình

Nội dung của các bức bích họa tại mái đá Cửa Chùa chủ yếu theo phong cách tả thực, lấy con người làm trung tâm trong các hoạt động xã hội phức tạp. Điều gây kinh ngạc cho giới nghiên cứu chính là tính chất bạo liệt và quyền lực được thể hiện sống động qua các nét vẽ bằng thổ hoàng (oxit sắt tự nhiên). Qua quá trình phân tích lớp lang, các chuyên gia đã bóc tách được những phân cảnh đầy kịch tính, tái hiện một xã hội có phân cấp rõ rệt. Biểu tượng quyền lực hiện lên qua hình ảnh những nhân vật có tầm vóc lớn, ngồi ở vị trí cao và đội mũ đại diện cho tầng lớp thống trị hoặc thủ lĩnh đương thời.

Song hành với đó là những cảnh tượng xung đột gay gắt với sự xuất hiện của nhóm người cầm binh khí như đinh ba, kiếm, chùy trong tư thế tấn công. Đặc biệt, hình vẽ mô tả một nhân vật lực lưỡng đang giẫm lên thân thể của người khác nằm ngang dưới đất đã gợi mở về những hình phạt nghiêm khắc hoặc các cuộc đàn áp trong quá khứ. Điểm đắt giá nhất trong hệ thống di sản này chính là sự xuất hiện của minh văn chữ Hán với hai chữ “Bất bình” ($不平$).

Theo TS Phạm Thanh Sơn, các chữ này có màu sắc và kỹ thuật hoàn toàn đồng nhất với nét vẽ, tạo nên một chỉnh thể hòa quyện về mặt bố cục. Đây có thể là thông điệp chính trị - xã hội trực diện, phản ánh sự phản kháng đối với một chế độ hà khắc hoặc nỗi bất mãn của người xưa trước những bất công thời đại. Căn cứ vào phong cách tạo hình và loại hình binh khí, giới chuyên gia đoán định các bức họa có niên đại từ cuối thế kỷ IX đến đầu thế kỷ XI, tương ứng với giai đoạn chuyển tiếp đầy biến động từ thời Bắc thuộc sang kỷ nguyên độc lập tự chủ của nhà Tiền Lê.

"Viên ngọc quý" hướng tới di sản thế giới: Khát vọng nâng tầm giá trị bích họa Vân Long

TS Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, nhận định đây là hệ thống hình vẽ trên vách hang động bằng thổ hoàng đầu tiên được nghiên cứu bài bản và hệ thống trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Xét về tầm vóc, khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long không chỉ sở hữu những giá trị địa mạo hay sinh học toàn cầu như danh hiệu Khu Ramsar, mà còn mang trong mình giá trị văn hóa độc bản tại khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, thực tế đáng lo ngại là "báu vật" nghìn năm này đang đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng do tác động tiêu cực từ cả tự nhiên lẫn con người.

Trước thực trạng đó, nhóm nghiên cứu của TS Lê Hải Đăng thuộc Viện Khảo cổ học đã đưa ra những khuyến nghị khẩn cấp nhằm bảo vệ di tích. Trước hết là yêu cầu bảo tồn nguyên trạng, trong đó nhấn mạnh việc tuyệt đối không đổ nước lên vách đá để làm rõ hình vẽ – một thói quen sai lầm của nhiều người tham quan gây hỏng họa tiết và đẩy nhanh quá trình phong hóa. Bên cạnh đó, việc khôi phục mặt bằng bằng cách bóc tách các lớp đất bồi, nền nhà vôi cũ ở chân vách đá là vô cùng cần thiết để trả lại cao độ tự nhiên. Hành động này không chỉ giúp bảo vệ phần chân vách mà còn có khả năng phát lộ thêm những bức họa mới đang nằm sâu dưới lòng đất.

Song song với các biện pháp kỹ thuật, việc thiết lập hệ thống hàng rào bảo vệ là giải pháp cấp thiết để ngăn cách sự xâm phạm trực tiếp từ du khách, tránh những tác động vật lý lên bề mặt di tích. Việc bảo vệ mái đá Cửa Chùa giờ đây không còn dừng lại ở phạm vi của một di tích địa phương, mà chính là bảo vệ một "chìa khóa" quan trọng để giải mã lịch sử hình thành bản sắc Việt Nam trong thời kỳ đầu tự chủ đầy biến động.

Các chuyên gia tin tưởng rằng, nếu được đầu tư nguồn lực và quy hoạch đúng tầm, Vân Long hoàn toàn đủ điều kiện để trở thành một trọng điểm du lịch di sản mang tầm quốc tế. Việc nâng tầm các bức bích họa cổ tại đây không chỉ góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch của Ninh Bình mà còn tạo tiền đề vững chắc để khu vực này hướng tới việc được công nhận là di sản thế giới trong tương lai, đưa tên tuổi Vân Long sánh ngang với các khu nghệ thuật đá nổi tiếng trên toàn cầu./.