Bảo tồn văn hóa trong phát triển du lịch bền vững

Tuy nhiên, đứng trước làn sóng phát triển ồ ạt, câu hỏi lớn đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách cũng như doanh nghiệp lữ hành là: làm sao để phát triển du lịch mà không làm mai một bản sắc văn hóa địa phương? Câu trả lời nằm ở khái niệm du lịch bền vững – nơi văn hóa không chỉ là sản phẩm, mà còn là tâm điểm của sự phát triển.

Phát triển du lịch bền vững không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ môi trường, tiết kiệm năng lượng hay quản lý rác thải. Cốt lõi của nó nằm ở việc gìn giữ được sự nguyên bản của cộng đồng và các giá trị văn hóa phi vật thể. Một điểm đến dù có cảnh quan tráng lệ đến đâu nhưng nếu bị "thương mại hóa" quá mức, đánh mất đi hơi thở truyền thống, thì sớm muộn cũng sẽ trở nên nhạt nhòa trong mắt du khách. Việc tôn trọng và bảo tồn các giá trị truyền thống không chỉ giúp điểm đến duy trì được sức sống lâu dài mà còn kiến tạo nên những trải nghiệm nhân văn sâu sắc – thứ vốn dĩ là "thỏi nam châm" thu hút những du khách cao cấp và văn minh.

Trao đổi về vấn đề này, Tiến sĩ Nguyễn Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch (ITDR), nhấn mạnh: "Trong định hướng phát triển du lịch giai đoạn đến năm 2030, văn hóa được xác định là nguồn lực cốt lõi để tạo ra sự khác biệt. Du lịch bền vững thực chất là quá trình chuyển đổi từ việc khai thác tài nguyên sang việc quản trị tài nguyên văn hóa. Chúng ta không thể mang đến cho du khách một trải nghiệm 'giả tạo'. Thay vào đó, phải để chính cộng đồng địa phương là những người chủ trì và thụ hưởng giá trị từ hoạt động du lịch dựa trên chính văn hóa của họ".

Góc nhìn của chuyên gia cho thấy một sự thay đổi tất yếu trong tư duy kinh doanh. Các doanh nghiệp du lịch hiện nay cần thoát ly khỏi tư duy "tiêu thụ không gian" – nơi mọi thứ được xây dựng để phục vụ thị hiếu nhất thời – để chuyển sang tạo ra các giá trị cộng hưởng. Một mô hình du lịch bền vững là khi lợi ích kinh tế thu được từ khách du lịch quay trở lại đầu tư cho việc bảo tồn di sản, nâng cao đời sống dân cư và gìn giữ phong tục tập quán. Khi người dân địa phương cảm thấy họ có cuộc sống tốt đẹp hơn nhờ việc giữ gìn văn hóa, họ sẽ tự khắc trở thành người bảo vệ di sản trung thành nhất.

Hơn thế nữa, sự kết nối giữa du khách và cộng đồng là yếu tố then chốt. Khi du khách được trải nghiệm cuộc sống thường nhật, tham gia vào các lễ hội truyền thống hay học cách chế biến những món ăn dân dã cùng người dân địa phương, họ không còn là những người quan sát bên ngoài. Họ trở thành một phần của hành trình bảo tồn. Và khi đã chạm đến cảm xúc, họ sẽ tự nguyện trở thành những "đại sứ" tích cực nhất, lan tỏa vẻ đẹp của điểm đến một cách chân thực và đầy sức sống.

Tuy nhiên, bảo tồn văn hóa trong phát triển du lịch là một lộ trình dài hạn, đòi hỏi sự chung tay của ba bên: Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo hành lang pháp lý, định hướng chiến lược. Doanh nghiệp là cầu nối, đưa văn hóa đến gần hơn với thị trường thông qua các sản phẩm du lịch sáng tạo, nhân văn. Còn cộng đồng chính là "hồn cốt" của di sản. Nếu thiếu đi sự đồng lòng của một trong ba bên, sự cân bằng này sẽ bị phá vỡ.

Đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số trong ngành du lịch, việc ứng dụng công nghệ để bảo tồn văn hóa cũng là một hướng đi đột phá. Số hóa các di sản, tạo ra các bảo tàng tương tác ảo, hay sử dụng nền tảng số để quảng bá các giá trị văn hóa độc bản không chỉ giúp lưu giữ dữ liệu lâu dài mà còn giúp du khách dễ dàng tiếp cận sâu hơn vào tầng sâu văn hóa trước khi quyết định đặt chân đến.

Việc tôn vinh văn hóa trong du lịch còn có một giá trị tinh thần to lớn khác: thúc đẩy sự tự tôn dân tộc. Khi một nền văn hóa được trân trọng và tỏa sáng trên bản đồ du lịch thế giới, người dân địa phương sẽ thêm tự hào về gốc rễ của mình. Chính sự tự tin về bản sắc này tạo nên sức mạnh nội tại, giúp ngành du lịch không chỉ đạt hiệu quả kinh tế mà còn khẳng định vị thế của một quốc gia hiếu khách nhưng đầy chiều sâu.

Nhìn lại những điểm đến thành công trên thế giới, từ những ngôi làng cổ tại Nhật Bản đến các khu di sản tại châu Âu, điểm chung chính là sự nhất quán trong tư duy bảo tồn. Họ không chọn cách đánh đổi văn hóa để lấy tăng trưởng nhanh chóng. Thay vào đó, họ chọn cách tăng trưởng cùng văn hóa. Việt Nam, với kho tàng văn hóa đa dạng từ các dân tộc anh em, đang có những lợi thế lớn để thực hiện con đường này.

Kết thúc hành trình phát triển, chúng ta cần hiểu rằng, mỗi bước chân của du khách đến một miền đất không chỉ là một khoản thu nhập, mà là sự tiếp nối của những giá trị ngàn năm. Phát triển du lịch bền vững không có điểm dừng, đó là một quá trình liên tục kiến tạo và bảo tồn. Khi văn hóa được đặt làm trọng tâm, du lịch không còn là ngành công nghiệp đơn thuần, mà đã trở thành sứ giả lan tỏa những giá trị nhân văn ra toàn thế giới. Đó mới chính là thành tựu lớn nhất mà một nền du lịch tử tế hướng tới, nơi mà lòng biết ơn với quá khứ và trách nhiệm với tương lai được đặt lên hàng đầu./.