Bảo tồn văn hóa mở ra sinh kế bền vững cho người dân vùng cao

Sinh kế từ di sản – Khi văn hóa trở thành nguồn lực phát triển kinh tế cộng đồng

Trong xu thế phát triển kinh tế - xã hội hiện nay, việc gắn kết giữa bảo tồn di sản văn hóa với cải thiện sinh kế cho người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang trở thành một định hướng chiến lược mang tính bền vững sâu sắc. Thực tế tại làng Tăk Pang cho thấy, lễ cúng mừng lúa mới của đồng bào Xơ Đăng, một nghi thức tâm linh truyền thống thiêng liêng ở độ cao hơn một ngàn mét trên sườn núi Kiếp Cang đã không còn bị giới hạn trong không gian khép kín của làng bản mà từng bước chuyển mình thành một sản phẩm du lịch trải nghiệm độc đáo.

Nghi thức Rước hồn lúa, tạ ơn trời đất trước mùa thu hoạch vốn là sinh hoạt văn hóa tinh thần gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp bao đời nay của người Xơ Đăng. Khi hoạt động này được đưa ra trình diễn công khai trước sự chứng kiến của đông đảo du khách thập phương, kết hợp đồng thời với các cuộc thi làm xe gỗ, thi hoa hậu gà, kéo co, đẩy gậy cùng các không gian trưng bày, mua bán nông sản, dược liệu và nấu các món ẩm thực truyền thống, di sản văn hóa đã thực sự vượt khỏi không gian tín ngưỡng thuần túy để trở thành động lực kinh tế trực tiếp. Sự tham gia trải nghiệm của hàng trăm du khách không chỉ khẳng định sức hấp dẫn của không gian văn hóa vùng cao mà còn mở ra cơ hội việc làm, gia tăng nguồn thu nhập đáng kể cho người dân bản địa.

Sinh kế bền vững và bài toán tự giác gìn giữ, phát huy bản sắc dân tộc

Nhìn từ góc độ quản lý kinh tế và xã hội, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống chính là nền tảng cốt lõi tạo nên bản sắc riêng biệt để thu hút du khách. Tuy nhiên, một mô hình bảo tồn chỉ thực sự bền vững khi nó mang lại lợi ích thiết thực, đong đếm được bằng giá trị kinh tế cho chính chủ thể của di sản đó. Khi các hoạt động văn hóa dân gian, lễ hội truyền thống mang lại nguồn thu nhập thực tế, người dân địa phương sẽ có thêm nguồn lực tài chính và tâm huyết để tự giác gìn giữ, trao truyền các giá trị ấy qua các thế hệ mà không phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn ngân sách hỗ trợ từ các cấp chính quyền.

Chủ trương gắn kết bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch, đặc biệt là loại hình du lịch cộng đồng tại các địa bàn miền núi, đã góp phần nâng cao niềm tự hào của đồng bào đối với các giá trị văn hóa truyền thống. Lãnh đạo chính quyền địa phương cũng nhấn mạnh rằng việc kết hợp này vừa nâng cao niềm tự hào từ các giá trị văn hóa, vừa gắn liền với việc nâng cao sinh kế và đời sống của người dân. Từ chỗ tham gia với vai trò thụ hưởng, người dân đã trở thành những chủ thể tích cực trong việc giới thiệu, quảng bá phong tục, tri thức dân gian và các sản vật của núi rừng, qua đó tạo ra vòng tuần hoàn kinh tế tích cực cho cộng đồng.

Phát triển du lịch văn hóa và yêu cầu quản lý định hướng lâu dài

Dưới góc nhìn đa chiều, việc thương mại hóa các lễ hội và phong tục truyền thống phục vụ phát triển du lịch cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe về công tác quản lý và định hướng phát triển từ phía các cơ quan chức năng. Việc gia tăng mật độ du khách và tổ chức các hoạt động dịch vụ đòi hỏi sự cân bằng nghiêm ngặt giữa việc khai thác giá trị kinh tế và bảo lưu tính nguyên bản của các sinh hoạt văn hóa, tránh nguy cơ thương mại hóa quá mức làm phai nhạt không gian văn hóa gốc của cộng đồng.

Bên cạnh đó, việc phát triển các mô hình du lịch cộng đồng tại địa bàn miền núi cần đi đôi với công tác quản lý môi trường, quy hoạch không gian bài bản và nâng cao kỹ năng làm du lịch chuyên nghiệp cho người dân. Sự hỗ trợ từ chính quyền trong việc kết nối thị trường, xây dựng sản phẩm đặc trưng và định hướng phát triển du lịch bền vững đóng vai trò then chốt nhằm đảm bảo chuỗi giá trị du lịch vận hành hiệu quả, đưa nguồn lợi kinh tế phân bổ công bằng và trực tiếp tới từng hộ gia đình trong các bản làng.

Thực tiễn từ các hoạt động bảo tồn văn hóa gắn với sinh kế tại vùng cao là bằng chứng sinh động cho thấy văn hóa truyền thống hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng khi được khai thác đúng hướng. Khi bản sắc văn hóa được trân trọng, bảo tồn và biến thành sản phẩm du lịch đặc sắc, nó không chỉ gìn giữ hồn cốt di sản của dân tộc mà còn trực tiếp giải quyết bài toán việc làm, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân vùng cao. Khi văn hóa bắt đầu mang lại lợi ích thiết thực, chính người dân bản địa sẽ có đầy đủ nguồn lực và tâm huyết để tự giác gìn giữ lâu dài những giá trị ấy, hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững và bao trùm.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html