Bảo tồn phố cổ Bao Vinh: Mở không gian - Giữ bản sắc

Áp lực tài chính và kỹ thuật trong công tác bảo tồn

Xét dưới góc độ hạ tầng kỹ thuật và vật liệu kiến trúc, các ngôi nhà rường cổ tại Bao Vinh mang cấu trúc gỗ đặc trưng, chịu tác động trực tiếp và khắc nghiệt bởi khí hậu vùng duyên hải miền Trung. Chính vì vậy, việc duy trì tính bền vững cho các công trình này đòi hỏi quy trình tu bổ, gia cố kỹ thuật diễn ra đều đặn hàng năm. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở nguồn kinh phí thực hiện. Chi phí cho bảo tồn đúng quy chuẩn kỹ thuật thường vô cùng đắt đỏ, vượt quá năng lực tài chính của phần lớn các hộ gia đình đang sinh sống trong vùng di sản.

Trước thực trạng đó, sự hỗ trợ kịp thời từ nguồn vốn ngân sách nhà nước cũng như sự đồng hành của các tổ chức quốc tế đóng vai trò như dòng vốn mồi then chốt để duy trì hiện trạng công trình. Nhưng từ góc nhìn quản lý, nếu dòng vốn này chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ nhỏ giọt, mang tính ứng phó cho từng căn nhà đơn lẻ, nỗ lực giữ gìn di sản sẽ dễ rơi vào tình trạng manh mún. 

Mặt khác, việc khắc phục hạ tầng cho một ngôi nhà cổ vốn dĩ không thể giải quyết triệt để sự xuống cấp chung của cả quần thể nếu thiếu đi một giải pháp quy hoạch đồng bộ mang tầm vĩ mô.

Tầm nhìn không gian: Mở rộng phạm vi bảo tồn từ công trình đơn lẻ đến hệ sinh thái di sản

Nếu chỉ nhìn công tác bảo tồn qua lăng kính của những ngôi nhà rường riêng biệt, chúng ta sẽ bỏ sót mất cấu trúc không gian tổng thể – yếu tố cốt lõi tạo nên linh hồn của Bao Vinh. Một ngôi nhà rường dù được tu bổ công phu, chuẩn mực đến đâu cũng sẽ trở nên lạc lỏng và biến dạng giá trị nếu xung quanh nó là những dãy nhà bê tông cơi nới tự phát hay những ki-ốt dịch vụ nhếch nhác. 

Bản chất của Bao Vinh là một không gian thương cảng trải dài hàng cây số, nơi cấu trúc đô thị cổ được định hình bởi mối liên kết chặt chẽ giữa nhà ở, bến sông, đình làng của người Việt, cùng các ngôi chùa, miếu mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa của cộng đồng người Hoa.

Đặt trong góc nhìn quy hoạch đô thị, việc hồi sinh phố cổ Bao Vinh đòi hỏi một chiến lược tổng thể và có tính bài bản cao. Việc nghiên cứu nâng cấp trục đường chính để chủ động ứng phó với lũ lụt hàng năm, hay tính toán xây dựng tuyến đường ven sông nhằm hình thành không gian đi bộ trải nghiệm cho du khách, phải được đặt trong cùng một kịch bản phát triển thống nhất. 

Chiến lược đó đòi hỏi sự điều phối mang tính "đạo diễn" đồng bộ từ chính quyền, sự đồng thuận chấp nhận hy sinh một phần lợi ích ngắn hạn của người dân, cùng nguồn lực kinh tế đủ mạnh. Mục tiêu cuối cùng là giúp Bao Vinh vừa giữ được vóc dáng, sức sống truyền thống, vừa tự điều chỉnh để cập nhật với đời sống đô thị hiện đại và phục vụ du lịch một cách hiệu quả.

Bản sắc dân cư: Đặt con người làm trung tâm của chiến lược bảo tồn thích ứng

Nhiều dự án di sản từng thất bại vì coi công trình kiến trúc là trung tâm mà quên mất yếu tố con người. Với Bao Vinh, cuộc sống của cư dân không thể bị xem là rào cản hay yếu tố phụ trợ, mà chính là một bộ phận hợp thành không thể tách rời của di sản. Khái niệm "bảo tồn thích ứng" đặt ra yêu cầu phải dung hòa giữa mục tiêu bảo tồn di sản với việc đảm bảo và nâng cao chất lượng cuộc sống hàng ngày của người dân địa phương.

Chính nhịp sống tự nhiên của cộng đồng, từ những người thợ rèn, thợ chạm khắc đến thợ nặn tượng ông Táo, đang hằng ngày nuôi dưỡng và truyền sinh khí cho phố cổ. Đây là thứ bản sắc sống động mà không một hệ thống bảng chỉ dẫn hay không gian bảo tàng đóng kín nào có thể tái tạo được. 

Khi chiến lược quy hoạch tạo ra cơ chế sinh kế rõ ràng, giúp người dân hưởng lợi trực tiếp và sống tốt từ chính di sản của cha ông, họ sẽ tự nguyện trở thành những chủ thể bảo vệ di sản kiên cường nhất.

Kỳ vọng phục hồi: Lộ trình bảo tồn kiên trì cho một đô thị di sản sống

Khôi phục và trả lại vóc dáng cho một con phố cổ là hành trình dài hơi, phức tạp hơn rất nhiều so với việc sửa chữa một vài công trình kiến trúc riêng lẻ. Cuộc hồi sinh của phố cổ Bao Vinh đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa chính sách tầm vĩ mô của chính quyền, nguồn lực tài chính, tri thức chuyên môn của các nhà nghiên cứu và sự vào cuộc chủ động từ cộng đồng.

Sự gia tăng quan tâm từ các cấp quản lý, giới chuyên môn cũng như dư luận trong thời gian gần đây là tín hiệu tích cực. Khi các bài toán về vốn, quy hoạch hạ tầng không gian và sinh kế cho người dân được giải quyết một cách hài hòa và thấu đáo, hy vọng về sự hồi sinh của phố cổ Bao Vinh sẽ sớm trở thành hiện thực, hiện diện như một đô thị di sản sống động, vừa giàu chiều sâu lịch sử vừa tràn đầy năng lượng phát triển trong đời sống đương đại.

Mời quý khán giả xem thêm các chương trình hấp dẫn khác của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/video/catalog/list/ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87/chuyen-trang-van-hoa--du-lich--lich-su--di-san-19,ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87.html