Những ngôi nhà hình ống với mái ngói âm dương, tường vôi vàng đặc trưng không chỉ là tài sản của riêng người dân phố Hội mà còn là báu vật kiến trúc phản ánh sự giao thoa văn hóa giữa Việt Nam, Nhật Bản và Trung Hoa qua nhiều thế kỷ.
Mỗi nếp nhà gỗ tại đây là một trang sử sống động, kể về thời hoàng kim của một thương cảng quốc tế sầm uất bậc nhất Đông Nam Á từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19. Hệ thống vì kèo, cột gỗ được chạm khắc tinh xảo không chỉ thể hiện trình độ tay nghề bậc thầy của những nghệ nhân làng mộc Kim Bồng mà còn chứa đựng những triết lý nhân sinh, phong thủy của người xưa. Tuy nhiên, sự khắc nghiệt của thời gian và khí hậu miền Trung với lũ lụt hàng năm đã khiến những di sản này luôn nằm trong tình trạng báo động về sự xuống cấp.
Một trong những khó khăn lớn nhất trong công tác bảo tồn là việc cân bằng giữa quyền lợi sinh hoạt của người dân và các quy định khắt khe về trùng tu. Đây là một mâu thuẫn nội tại khó giải quyết: người dân cần một không gian sống tiện nghi, hiện đại, trong khi di sản đòi hỏi sự nguyên bản và hạn chế thay đổi. Nhiều ngôi nhà cổ sau nhiều thập kỷ đã xuống cấp nghiêm trọng, hệ thống kèo cột bị mối mọt xâm hại, nhưng việc sửa chữa đòi hỏi kinh phí lớn và kỹ thuật phục dựng cổ truyền phức tạp, không phải gia đình nào cũng đủ tiềm lực kinh tế để theo đuổi.
Bên cạnh đó, sự chuyển đổi công năng từ nhà ở sang các cửa hàng kinh doanh, quán cà phê đã vô tình làm thay đổi cấu trúc không gian nội thất, gây áp lực lên nền móng và hệ thống thoát nước của khu phố. Khi một ngôi nhà trở thành thực thể kinh doanh, các yếu tố như hệ thống điện, điều hòa nhiệt độ và biển bảng quảng cáo thường xung đột trực tiếp với thẩm mỹ cổ kính. Việc gì giữ hồn cốt Hội An không chỉ dừng lại ở mặt tiền ngôi nhà mà còn nằm ở nếp sống, thói quen sinh hoạt và không gian thờ tự bên trong mỗi gian nhà cổ. Nếu người dân rời bỏ vùng lõi di sản để nhường chỗ hoàn toàn cho các dịch vụ thương mại, Hội An sẽ chỉ còn là một "bảo tàng chết" thiếu vắng hơi thở của cộng đồng.
Ngoài áp lực từ con người, thiên nhiên cũng là một "kẻ thù" âm thầm đối với kiến trúc Hội An. Sự biến đổi khí hậu khiến tình trạng lũ lụt trở nên cực đoan hơn, nước sông Hoài dâng cao ngâm trong các chân cột gỗ lâu ngày dẫn đến tình trạng mục rỗng và lún sụt. Đồng thời, lượng khách du lịch đổ về quá đông trong những mùa cao điểm tạo ra gánh nặng lớn lên hạ tầng đô thị. Tiếng ồn, độ rung từ các hoạt động giao thông xung quanh và sự gia tăng độ ẩm do mật độ người quá dày đặc đều là những tác nhân vật lý âm thầm phá hủy cấu trúc của các ngôi nhà gỗ vốn đã nhạy cảm với môi trường.
Sự bùng nổ du lịch còn dẫn đến hiện tượng "giả cổ" trong xây dựng. Để đáp ứng nhu cầu lưu trú, nhiều công trình mới mọc lên ở vùng đệm cố tình mô phỏng kiến trúc cổ nhưng không đạt tới độ tinh tế về kỹ thuật và vật liệu, làm loãng đi giá trị thẩm mỹ chung của toàn đô thị. Việc quản lý quy hoạch sao cho các công trình mới không làm lấn át hay phá vỡ cảnh quan chung của các di tích gốc là một nhiệm vụ cấp bách đối với các nhà quản lý văn hóa.
Để đối phó với tác động của đô thị hóa, chính quyền Hội An đã triển khai nhiều biện pháp như số hóa hồ sơ di tích, sử dụng công nghệ 3D để quản lý hiện trạng và hỗ trợ kinh phí trùng tu cho các hộ gia đình. Việc số hóa giúp lưu trữ chi tiết từng khớp nối, hoa văn của ngôi nhà, làm cơ sở dữ liệu chính xác cho việc phục hồi nếu chẳng may có sự cố xảy ra. Các dự án bảo tồn dựa vào cộng đồng đã phát huy hiệu quả khi người dân thực sự trở thành những "người gác đền" cho di sản của chính mình. Khi người dân hiểu được rằng chính vẻ đẹp nguyên bản của ngôi nhà là nguồn sống bền vững của họ, họ sẽ tự giác bảo vệ thay vì tìm cách cơi nới trái phép.
Việc quy hoạch lại không gian đô thị, hạn chế phương tiện giao thông và kiểm soát mật độ xây dựng ở vùng lõi là những bước đi cần thiết để giảm tải áp lực cho khu phố cổ. Các chính sách giãn dân ra các khu đô thị mới xung quanh phố cổ cũng được thực hiện nhằm giảm áp lực sinh hoạt lên các di tích. Tuy nhiên, việc này cần được tính toán kỹ lưỡng để không làm đứt gãy sợi dây liên kết văn hóa giữa người dân và không gian tổ tiên.
Hội An chỉ có thể trường tồn khi mỗi viên ngói, mỗi bức tường vàng vẫn được nâng niu bởi tình yêu di sản của người dân địa phương và sự trân trọng của du khách thập phương. Sự bảo tồn không nên được hiểu là đóng băng quá khứ, mà là cách chúng ta đưa quá khứ đồng hành cùng hiện tại một cách nhịp nhàng nhất. Đó là một hành trình dài đòi hỏi sự kiên trì, sự đầu tư bài bản về khoa học công nghệ và trên hết là cái tâm của những người yêu quý mảnh đất di sản này.
Tương lai của phố cổ phụ thuộc vào sự ứng xử của chúng ta ngày hôm nay. Giữ gìn Hội An không chỉ là giữ gìn những khối gỗ, viên gạch, mà là giữ lấy một phần linh hồn của dân tộc Việt, một minh chứng cho khả năng hội nhập và chắt lọc tinh hoa văn hóa thế giới để làm giàu thêm bản sắc riêng biệt của mình. Sắc vàng của những bức tường phố Hội sẽ còn rực rỡ dưới nắng mai nếu chúng ta biết trân trọng và bảo vệ nó bằng sự hiểu biết và trách nhiệm cao nhất.
Bình luận
0