Những ngôi nhà hình ống với mái ngói âm dương, tường vôi vàng đặc trưng không chỉ là tài sản của riêng người dân phố Hội mà còn là báu vật kiến trúc phản ánh sự giao thoa văn hóa giữa Việt Nam, Nhật Bản và Trung Hoa qua nhiều thế kỷ.
Hài hòa giữa nhu cầu dân sinh và bảo tồn di sản
Một trong những khó khăn lớn nhất trong công tác bảo tồn là việc cân bằng giữa quyền lợi sinh hoạt của người dân và các quy định khắt khe về trùng tu. Nhiều ngôi nhà cổ sau nhiều thập kỷ đã xuống cấp nghiêm trọng, hệ thống kèo cột bị mối mọt xâm hại, nhưng việc sửa chữa đòi hỏi kinh phí lớn và kỹ thuật phục dựng cổ truyền phức tạp. Bên cạnh đó, sự chuyển đổi công năng từ nhà ở sang các cửa hàng kinh doanh, quán cà phê đã vô tình làm thay đổi cấu trúc không gian nội thất, gây áp lực lên nền móng và hệ thống thoát nước của khu phố.
Việc gì giữ hồn cốt Hội An không chỉ dừng lại ở mặt tiền ngôi nhà mà còn nằm ở nếp sống, thói quen sinh hoạt và không gian thờ tự bên trong mỗi gian nhà cổ. Khi một ngôi nhà cổ bị "thương mại hóa" hoàn toàn, phần lõi di sản – nơi lưu giữ các giá trị văn hóa tinh thần – dễ bị tổn thương nhất. Sự biến mất của các gian thờ gia tiên hay việc thay đổi cấu trúc gian giữa để nhường chỗ cho quầy hàng đã làm suy giảm đi tính chân xác của di sản. Đô thị hóa cũng kéo theo sự gia tăng mật độ dân cư và khách lưu trú, gây áp lực lớn lên hệ thống hạ tầng kỹ thuật vốn đã cũ kỹ của khu phố cổ.
Bên cạnh tác động nhân tạo, Hội An còn phải đối mặt với sự tàn phá của thiên nhiên. Nằm ở hạ lưu sông Thu Bồn, khu phố cổ thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lụt và sự dâng cao của nước biển. Những ngôi nhà cổ với cấu trúc gỗ đặc thù rất nhạy cảm với độ ẩm cao và tình trạng ngâm nước kéo dài. Đô thị hóa vùng ven và việc xây dựng các công trình thủy điện thượng nguồn đã làm thay đổi quy luật dòng chảy, khiến các đợt lũ trở nên bất thường và khó dự báo hơn, trực tiếp đe dọa sự an toàn của các di tích cấp quốc gia và quốc tế.
Hệ thống hạ tầng đô thị xung quanh vùng lõi di sản phát triển quá nhanh cũng tạo ra sự mất cân đối. Việc bê tông hóa các vùng đệm làm giảm khả năng thoát nước tự nhiên, khiến khu phố cổ dễ bị ngập úng cục bộ ngay cả khi lượng mưa không quá lớn. Áp lực từ rác thải sinh hoạt và tiếng ồn đô thị cũng đang dần làm xói mòn không gian yên bình vốn có, vốn là sức hút đặc biệt của Hội An trong mắt bạn bè quốc tế. Việc bảo tồn kiến trúc vì thế không thể tách rời khỏi việc bảo vệ môi trường sinh thái toàn vùng.
Ứng dụng công nghệ và sự đồng hành của cộng đồng
Để đối phó với tác động của đô thị hóa, chính quyền Hội An đã triển khai nhiều biện pháp như số hóa hồ sơ di tích, sử dụng công nghệ 3D để quản lý hiện trạng và hỗ trợ kinh phí trùng tu cho các hộ gia đình. Việc áp dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) giúp các nhà quản lý theo dõi sát sao sự biến động của từng thửa đất, từng cấu kiện kiến trúc trong khu vực di sản. Các dự án bảo tồn dựa vào cộng đồng đã phát huy hiệu quả khi người dân thực sự trở thành những "người gác đền" cho di sản của chính mình.
Chính sách hỗ trợ kinh phí từ 40% đến 75% cho việc trùng tu nhà thuộc sở hữu tư nhân đã tạo động lực lớn để người dân gắn bó với ngôi nhà tổ tiên. Thay vì bán nhà để chuyển đến khu đô thị mới, nhiều gia đình đã lựa chọn ở lại và cùng chính quyền gì giữ di sản. Việc đào tạo đội ngũ thợ mộc, thợ nề lành nghề, am hiểu về kỹ thuật cổ truyền cũng được chú trọng để đảm bảo mỗi cuộc trùng tu đều giữ được cái "thần" của công trình gốc. Sự kết hợp giữa trí tuệ dân gian và khoa học hiện đại chính là chìa khóa để kiến trúc Hội An đứng vững trước dòng chảy thời gian.
Việc quy hoạch lại không gian đô thị, hạn chế phương tiện giao thông và kiểm soát mật độ xây dựng ở vùng lõi là những bước đi cần thiết để giảm tải áp lực cho khu phố cổ. Đề án "Phố dành cho người đi bộ và xe không động cơ" đã không chỉ làm giảm ô nhiễm khói bụi, tiếng ồn mà còn tạo ra một không gian văn hóa đặc sắc, giúp du khách cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp kiến trúc. Việc giãn dân từ vùng lõi sang các khu tái định cư ở vùng đệm và vùng ngoại vi đang được thực hiện một cách thận trọng để giảm tải áp lực dân sinh nhưng không làm mất đi cộng đồng dân cư bản địa.
Kiểm soát công năng sử dụng nhà cổ là một nhiệm vụ cấp thiết. Cần có các quy định cụ thể về tỷ lệ không gian dành cho kinh doanh và không gian dành cho bảo tồn nếp sống truyền thống. Các mô hình kinh doanh gây ảnh hưởng xấu đến kết cấu công trình hoặc không phù hợp với không gian văn hóa cần được hạn chế. Việc phát triển các sản phẩm du lịch bền vững, ít tác động đến hạ tầng kiến trúc sẽ giúp Hội An vừa phát triển kinh tế, vừa bảo vệ được vốn cổ quý giá của cha ông.
Hướng tới một tương lai bền vững cho di sản
Bảo tồn kiến trúc Hội An không phải là "đóng băng" di sản mà là tìm cách để di sản sống cùng thời đại. Sự phát triển bền vững chỉ có được khi lợi ích từ du lịch được tái đầu tư trực tiếp vào công tác bảo tồn.
Hội An cần tiếp tục mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các đô thị cổ trên thế giới như Venice (Ý) hay Kyoto (Nhật Bản) trong việc ứng phó với đô thị hóa và biến đổi khí hậu. Việc tôn vinh giá trị văn hóa phi vật thể đi kèm với bảo vệ kiến trúc vật thể sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp để di sản trường tồn.
Hội An chỉ có thể trường tồn khi mỗi viên ngói, mỗi bức tường vàng vẫn được nâng niu bởi tình yêu di sản của người dân địa phương và sự trân trọng của du khách thập phương. Cuộc đấu tranh giữa bảo tồn và phát triển sẽ còn tiếp diễn, nhưng với tâm thế coi di sản là cốt lõi của sự phát triển, Hội An chắc chắn sẽ giữ mãi được vẻ đẹp độc bản của mình.
Những ngôi nhà cổ không chỉ là gạch đá, gỗ lạt mà là linh hồn, là bản sắc của một vùng đất, là món quà quý giá mà thế hệ hôm nay có trách nhiệm trao truyền vẹn nguyên cho mai sau./.
Bình luận
0