Giai đoạn 2020-2025 ghi nhận sự bứt phá ấn tượng của hoạt động xuất nhập khẩu bất chấp các cú sốc từ đại dịch và xung đột địa chính trị. Theo dữ liệu từ Bộ Công Thương, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân của Việt Nam đạt khoảng 10%/năm. Đặc biệt, từ năm 2023, Việt Nam đã chính thức gia nhập nhóm 20 nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới. Tính riêng 11 tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu đạt 430,2 tỷ USD, dự kiến cả năm sẽ vượt mốc 470 tỷ USD, tăng 16% so với năm trước.

Không chỉ tăng về con số tuyệt đối, xuất nhập khẩu còn đóng vai trò "mỏ neo" cho ổn định kinh tế vĩ mô. Việc duy trì xuất siêu liên tục từ năm 2016 đến nay đã giúp củng cố dự trữ ngoại hối, giảm áp lực lên tỷ giá và tạo dư địa linh hoạt cho điều hành chính sách tiền tệ. Đáng chú ý, khoảng 35-40% kim ngạch nhập khẩu là máy móc, thiết bị, cho thấy Việt Nam đang tích cực đầu tư vào công nghệ và năng lực sản xuất cho tương lai thay vì chỉ tiêu dùng đơn thuần.

Dù đạt được những kết quả khả quan, hoạt động xuất nhập khẩu vẫn bộc lộ những điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Tăng trưởng hiện nay vẫn phụ thuộc lớn vào khối doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), trong khi doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao. Sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. Bên cạnh đó, năng lực xây dựng thương hiệu và marketing quốc tế của hàng hóa Việt vẫn còn nhiều hạn chế.

Thách thức lớn nhất hiện nay còn đến từ các "luật chơi" mới của thị trường quốc tế. Các tiêu chuẩn về phát triển bền vững, giảm phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện bắt buộc tại các thị trường cao cấp. Điều này tạo ra sức ép cực lớn buộc các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, phải thay đổi toàn bộ quy trình sản xuất để đáp ứng các tiêu chuẩn "xanh hóa" chuỗi cung ứng.

Tái cấu trúc động lực để hướng tới tăng trưởng chiều sâu

Theo các chuyên gia kinh tế, Việt Nam cần nhìn nhận lại bản chất của thương mại quốc tế trong bối cảnh mới. Với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm tới, xuất khẩu không thể chỉ dựa vào khai thác tài nguyên hay nhân công giá rẻ. Yêu cầu đặt ra là phải nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng nội địa. Thực tế cho thấy, ngay cả khi tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa chỉ đạt 20%, với quy mô xuất khẩu gần 500 tỷ USD, đóng góp trực tiếp vào GDP là vô cùng lớn.

Hướng đi mới cho giai đoạn tới sẽ tập trung vào việc tái cấu trúc động lực tăng trưởng, trong đó thương mại điện tử xuyên biên giới được xem là mũi nhọn đầy tiềm năng. Việc chuyển dịch từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, tập trung vào các mặt hàng có hàm lượng công nghệ cao và đáp ứng tiêu chuẩn bền vững sẽ giúp hàng hóa Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, đảm bảo sự phát triển ổn định và tự chủ cho nền kinh tế./.