Thông thường, khi môi trường sống bị con người xâm lấn, phản ứng tự nhiên của các loài thú lớn là rút lui vào rừng sâu hoặc trở nên hung dữ hơn. Tuy nhiên, tại dãy núi Apennine ở miền trung nước Ý, một quần thể gấu nâu nhỏ bé lại lựa chọn con đường tiến hóa khác: trở nên hiền lành hơn để thích nghi với sự hiện diện của con người.

Gấu nâu Apennine (Ursus arctos marsicanus) là một phân loài độc nhất, tách biệt khỏi các quần thể gấu nâu châu Âu khác khoảng 2.000–3.000 năm trước, trùng với giai đoạn con người bắt đầu mở rộng và tác động mạnh mẽ đến khu vực này. Hiện nay, số lượng gấu nâu Apennine chỉ còn chưa tới 60 cá thể.

Theo nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Molecular Biology and Evolution, chính áp lực săn bắn và xung đột với con người là yếu tố thúc đẩy quá trình tiến hóa đặc biệt này. Trong nhiều thế kỷ, những cá thể gấu hung hăng, táo bạo thường bị con người tiêu diệt sớm để bảo vệ mùa màng và gia súc. Ngược lại, những con gấu điềm tĩnh, tránh né xung đột có cơ hội sống sót và sinh sản cao hơn.

Qua hàng trăm thế hệ, đặc điểm “ít hung hăng” không chỉ dừng lại ở hành vi mà đã được ghi dấu trong bộ gen của quần thể. Tiến sĩ Giorgio Bertorelle, đồng tác giả nghiên cứu, cho biết sự tương tác kéo dài giữa con người và động vật hoang dã có thể thúc đẩy sự tiến hóa của những đặc điểm giúp giảm xung đột, ngay cả ở các loài ăn thịt lớn.

Hệ quả là một quần thể gấu có mức độ “thân thiện” hiếm thấy. Dù sinh sống gần khu dân cư, các vụ tấn công nghiêm trọng do gấu nâu Apennine gây ra gần như không xảy ra, trái ngược với tình trạng xung đột người – gấu đang gia tăng ở nhiều khu vực khác của châu Âu như Bắc Ý hay Hy Lạp.

Tuy nhiên, sự thích nghi này cũng đi kèm rủi ro lớn. Dân số nhỏ và bị cô lập lâu dài đã khiến quần thể gấu Apennine rơi vào tình trạng xói mòn di truyền, tích tụ nhiều đột biến có hại và đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cao.

Các nhà bảo tồn hiện phải đối mặt với một bài toán khó: nếu đưa thêm gấu từ nơi khác đến để tăng đa dạng di truyền, họ có thể vô tình làm mất đi đặc tính “hiền lành” đã giúp loài này chung sống hòa bình với con người, qua đó làm gia tăng nguy cơ xung đột mới.

Câu chuyện về gấu nâu Apennine cho thấy con người không chỉ tác động đến môi trường sống mà còn có thể âm thầm định hình tiến hóa sinh học của các loài hoang dã theo những cách khó lường.