Được xây dựng từ thế kỷ XI, đây không chỉ là ngôi trường đại học đầu tiên của Việt Nam mà còn là biểu tượng rực rỡ cho truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và tư tưởng trọng dụng nhân tài của cha ông ta. Suốt gần một thiên niên kỷ, nơi đây đã tôi luyện nên hàng ngàn vị đại khoa, những "nguyên khí quốc gia" đã góp phần xây dựng và bảo vệ nền độc lập, tự chủ của dân tộc.

Bước qua cổng Văn Miếu môn, du khách như lạc vào một không gian văn hóa đặc trưng với sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc cung đình và cảnh quan thiên nhiên. Từ Khuê Văn Các – biểu tượng của sao Khuê rạng rỡ – đến giếng Thiên Quang lấp lánh soi bóng những hàng bia đá, mỗi hiện vật tại đây đều mang trong mình một câu chuyện về sự khổ luyện và khát vọng vươn tới đỉnh cao trí thức.

Trái tim của di sản này chính là 82 tấm bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá, ghi danh những người đỗ đạt trong các kỳ thi đại khoa từ thời Lê đến thời Mạc. Những tấm bia này đã được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu thế giới. Mỗi tấm bia không chỉ đơn thuần là bản danh sách họ tên, mà còn chứa đựng những bài ký sâu sắc về triết lý giáo dục và quản trị quốc gia. Câu nói bất hủ của Thân Nhân Trung trên tấm bia khoa Nhâm Tuất (1442): "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, rồi dâng cao, nguyên khí thấp thì thế nước yếu, rồi xuống thấp" cho thấy một tầm nhìn chiến lược về giáo dục mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Nghệ nhân điêu khắc đá truyền thống Nguyễn Văn Hùng, người có nhiều năm tham gia bảo tồn các hiện vật tại đây, chia sẻ với lòng thành kính: "Mỗi khi được chạm tay vào những nét chữ trên bia tiến sĩ, tôi lại cảm nhận được sự nhẫn nại và tinh thần bền bỉ của tiền nhân. Để tạc nên những dòng chữ sắc sảo trên mặt đá xanh, người thợ xưa phải vô cùng tập trung. Nhưng quan trọng hơn, đó là sự tôn vinh đối với những người dành cả đời đèn sách để giúp dân, giúp nước. Những chú rùa đá đội bia là minh chứng cho sự trường tồn của tri thức".

Dưới góc nhìn của các chuyên gia giáo dục, Quốc Tử Giám là hình mẫu sớm nhất của một hệ thống đào tạo nhân tài bài bản. TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhận định: "Di sản này không phải là một bảo tàng tĩnh. Chúng tôi đang nỗ lực để Văn Miếu trở thành một không gian văn hóa sáng tạo, nơi các bạn trẻ không chỉ đến để cầu may trước mỗi kỳ thi mà còn để học về đạo làm người, về tinh thần tự học và ý thức trách nhiệm đối với đất nước. Truyền thống khoa bảng chính là bệ đỡ tinh thần giúp Việt Nam hội nhập mà không mất đi bản sắc".

Hiện nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang được ứng dụng những công nghệ hiện đại như trình chiếu 3D Mapping, hệ thống thuyết minh tự động nhiều ngôn ngữ để mang lại trải nghiệm sống động cho du khách. Những đêm văn hóa, các buổi trình diễn thư pháp và hoạt động giáo dục di sản đã biến nơi đây thành một điểm kết nối giữa quá khứ lẫy lừng và tương lai triển vọng.

Hình ảnh những sĩ tử dập dìu về đây mỗi độ xuân về hay trước những kỳ thi quan trọng đã trở thành một nét đẹp văn hóa tâm linh của người dân Thủ đô. Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn đứng đó, trầm mặc và uy nghiêm, nhắc nhở mỗi người dân Việt Nam về giá trị của chữ "Học" và "Đạo". Đó là ngọn hải đăng của tri thức, tiếp tục soi sáng con đường chinh phục đỉnh cao của những thế hệ hiền tài mới trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu./.