Di sản phi vật thể vốn tồn tại trong trí nhớ, kỹ năng và tâm hồn của nghệ nhân, nên khi xã hội biến đổi, những "báu vật nhân văn" này đang phải đối mặt với những thách thức nghiệt ngã để không bị hòa tan hoặc biến mất vĩnh viễn.

Vấn đề cấp bách đầu tiên chính là sự đứt gãy trong kế thừa thế hệ. Đây được coi là "nguy cơ sinh tồn" lớn nhất hiện nay. Hầu hết các nghệ nhân nắm giữ bí quyết về ca trù, hát xoan hay kỹ thuật đúc đồng thủ công đều đã ở tuổi xưa nay hiếm. Trong khi đó, thế hệ trẻ – dù có lòng yêu mến – vẫn khó lòng dành trọn đời cho di sản do áp lực về sinh kế và sự hấp dẫn của các loại hình giải trí hiện đại. Nếu không có những chính sách đãi ngộ đặc thù và dài hạn để nghệ nhân có thể "sống khỏe" với nghề và truyền dạy cho hậu duệ, chúng ta sẽ sớm phải đối mặt với những di sản chỉ còn nằm trên giấy.

Thách thức thứ hai là tình trạng thương mại hóa quá mức và "sân khấu hóa" di sản. Trong nỗ lực thúc đẩy du lịch năm 2025, nhiều lễ hội và nghi lễ tâm linh đã bị cắt xén, biến tấu để phục vụ thị hiếu du khách. Việc đưa những giá đồng, những điệu múa thiêng của người dân tộc thiểu số vào các nhà hàng, khách sạn một cách thiếu chọn lọc đã làm mất đi tính thiêng và không gian văn hóa vốn có. Chuyên gia văn hóa trăn trở: "Khi di sản bị tách rời khỏi cộng đồng sản sinh ra nó để trở thành một món hàng giải trí, nó đã bắt đầu quá trình 'chết lâm sàng' về mặt bản sắc".

Thứ ba là vấn đề thiếu kinh phí và nguồn lực bền vững cho bảo tồn. Mặc dù nhà nước đã có nhiều nỗ lực, nhưng kinh phí dành cho việc sưu tầm, số hóa và phục dựng các di sản phi vật thể vẫn còn hạn hẹp so với nhu cầu thực tế. Việc xã hội hóa bảo tồn di sản hiện nay vẫn chủ yếu tập trung vào các công trình kiến trúc hữu hình, trong khi các giá trị phi vật thể – vốn khó đong đếm bằng tiền – thường ít nhận được sự quan tâm từ các nhà đầu tư tư nhân.

Vấn đề thứ tư là sự tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa và văn hóa ngoại lai. Trong thế giới phẳng năm 2025, sự xâm nhập của các trào lưu văn hóa đại chúng thông qua mạng xã hội đã làm mờ nhạt dần bản sắc địa phương trong lòng giới trẻ. Nhiều tập tục, ngôn ngữ của các dân tộc ít người đang dần bị thay thế bởi ngôn ngữ và lối sống phổ thông. Việc giữ gìn "tiếng nói" riêng biệt của mỗi di sản trong sự bủa vây của các giá trị toàn cầu đòi hỏi một chiến lược bảo vệ bản sắc quyết liệt và thông minh hơn.

Cuối cùng là sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu và sự phối hợp liên ngành. Bảo tồn di sản phi vật thể năm 2025 không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa mà còn cần sự vào cuộc của giáo dục, du lịch và công nghệ thông tin. Việc thiếu đi một hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa đồng bộ và các chương trình giáo dục di sản bài bản trong học đường đã khiến cho sợi dây kết nối giữa cộng đồng và di sản ngày càng lỏng lẻo.

Cuộc chiến "giữ lửa" cho di sản phi vật thể Việt Nam năm 2025 đang ở vào giai đoạn quyết định. Để vượt qua 5 thách thức nóng bỏng này, cần một sự thay đổi tư duy: coi di sản là tài sản động, là nguồn lực cho phát triển bền vững thay vì chỉ là những kỷ vật của quá khứ. Bảo tồn thành công là khi di sản vẫn hiện diện tự nhiên trong đời sống đương đại, được nuôi dưỡng bởi niềm tự hào của cộng đồng và sự trân trọng của toàn xã hội./.