Nhìn lại lịch sử năm 1946, khi ngân khố quốc gia gần như trống rỗng, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn thuyết phục được những trí thức tinh hoa như Phạm Quang Lễ (Trần Đại Nghĩa), Trần Hữu Tước hay Võ Quý Huân từ bỏ cuộc sống vương giả tại Paris để về nước kháng chiến. Đáng chú ý, mức thu nhập của kỹ sư Phạm Quang Lễ tại Pháp khi đó tương đương hơn 3 tỷ đồng mỗi tháng theo giá trị hiện nay – gấp 7 lần mức lương "khủng" mà Bộ GD-ĐT đang đề xuất.

Bí quyết của Bác không nằm ở vật chất mà ở sự tin cậy tuyệt đối và việc trao quyền tự chủ. Bác đã đặt công việc của họ vào một sứ mệnh thiêng liêng: kiến thiết quốc gia. Việc giao chức Cục trưởng Cục Quân giới cho một người chưa phải là đảng viên như Trần Đại Nghĩa chính là "bản hợp đồng vô giá". Bài học cốt lõi là: Nhân tài thực sự không làm việc như những người "làm thuê" vì tiền; họ cống hiến như những "nhà kiến quốc" vì lòng tin.

Kinh nghiệm từ các quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản hay Mỹ chỉ ra rằng mức lương cao mới chỉ giải quyết được phần "ngọn". Tại Nhật Bản, dù lương giáo sư thấp hơn Mỹ, họ vẫn thu hút được nhân tài nhờ đặc quyền cư trú vĩnh viễn cho cả gia đình. Trong khi đó, các đại học phương Tây giữ chân chuyên gia bằng chế độ "biên chế trọn đời" và quyền tự do học thuật tuyệt đối. Với Việt Nam, nếu trả lương 400 triệu đồng nhưng vẫn trói buộc chuyên gia bằng quy trình đấu thầu thiết bị mất 6 tháng hay các thủ tục hành chính xơ cứng, họ sẽ sớm nản lòng.

Để chính sách thực sự phát huy hiệu quả, Việt Nam cần một mô hình "Tân 1946". Đó là sự kết hợp giữa sức mạnh tài chính hiện tại với tinh thần trọng thị của quá khứ. Thay vì chỉ trao một con số, Nhà nước cần trao cho họ những "sứ mệnh dân tộc" – như xây dựng ngành bán dẫn hay giải cứu hạn mặn đồng bằng sông Cửu Long. Đồng thời, cần mạnh dạn thí điểm các "đặc khu khoa học" nơi chuyên gia có quyền tự quyết nhân sự và tài chính theo phương châm "tiền trảm hậu tấu".

Cuối cùng, 400 triệu đồng có thể là lời chào mời trân trọng, nhưng chỉ có sự tự chủ, lòng tin và một môi trường làm việc văn minh mới có thể giữ chân nhân tài ở lại lâu dài. Tiền có thể mua được nhân lực, nhưng chỉ có sứ mệnh cao cả mới mua được nhân tâm./.