Với các dân tộc như Ba Na, Ê Đê, Gia Rai, Mơ Nông... thổ cẩm không chỉ là trang phục để che thân, mà là một "cuốn sách không chữ" lưu giữ trọn vẹn quan niệm về vũ trụ, tín ngưỡng và những câu chuyện lịch sử của cộng đồng. Mỗi đường tơ, sợi chỉ rực rỡ sắc màu đều mang hơi thở của rừng núi, thể hiện đôi tay khéo léo và tâm hồn nhạy cảm của người phụ nữ Tây Nguyên. Quy trình dệt nên một tấm thổ cẩm truyền thống là một hành trình gian nan, bắt đầu từ việc trồng bông, se sợi đến khi những hoa văn tinh xảo hiện hình trên khung dệt thô sơ.

Nghệ thuật nhuộm màu từ hơi thở thiên nhiên

Điểm đặc trưng nhất của thổ cẩm Tây Nguyên chính là màu sắc. Người dân không dùng phẩm màu hóa học mà hoàn toàn khai thác từ cỏ cây, hoa lá trong rừng. Màu đen hoặc chàm thẫm thường là màu chủ đạo, tượng trưng cho đất đai và sự huyền bí của đại ngàn, được nhuộm từ lá cây chàm rừng. Trong khi đó, sắc đỏ tượng trưng cho lửa, sự nhiệt huyết và khát vọng được lấy từ vỏ cây hoặc các loại hạt. Sắc vàng của ánh sáng mặt trời thường được chiết xuất từ củ nghệ và sắc xanh của bầu trời, lá cây được pha trộn từ các loại lá rừng đặc hữu.

Nghệ nhân H'Bình (Đắk Lắk) chia sẻ rằng để có màu đen bóng đẹp và không phai, người thợ phải nhuộm đi nhuộm lại nhiều lần rồi ngâm trong bùn non. Mỗi tấm áo, tấm mền dệt ra phải mất hàng tháng trời, có khi cả năm, đòi hỏi người phụ nữ phải dồn cả tâm trí vào từng nhịp gỗ, bởi chỉ cần sai một sợi là hoa văn sẽ lệch ngay lập tức.

Hoa văn trên thổ cẩm Tây Nguyên thường mang tính đối xứng, phản ánh tư duy hình học và thế giới quan sinh động của cư dân bản địa qua những hình ảnh mô phỏng tự nhiên như con chim, con rùa, con thằn lằn, hay các vật dụng như cái cối, quả trám, ngôi sao. Đặc biệt, các họa tiết hình thoi, hình tam giác lặp lại tạo nên sự chuyển động nhịp nhàng như những bản trường ca bất tận.

 Trong trang phục của người Ê Đê, dải hoa văn rồng (K'nah) chạy ngang ngực áo không chỉ là trang trí mà còn tượng trưng cho địa vị xã hội và sự giàu có. Đối với người Ba Na, những đường viền sắc sảo trên tấm đắp lại là lời cầu nguyện cho sự che chở của thần linh (Giàng) đối với giấc ngủ của con người.

Gìn giữ sợi chỉ đỏ nối quá khứ và tương lai

Trước làn sóng của hàng may mặc công nghiệp, nghề dệt thổ cẩm truyền thống từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một, nhưng những năm gần đây đã trỗi dậy với sức sống mới thông qua con đường thời trang và du lịch. 

Các nhà thiết kế đã đưa hoa văn thổ cẩm lên những trang phục hiện đại như áo dài, túi xách, khăn quàng, giúp sản phẩm truyền thống vượt ra khỏi phạm vi buôn làng. Tại các khu du lịch sinh thái ở Kon Tum, Đắk Lắk, các làng nghề dệt thổ cẩm đã được phục dựng thành điểm tham quan hấp dẫn. 

Du khách có thể trực tiếp trải nghiệm việc ngồi bên khung dệt chân, học cách phối màu và cảm nhận giá trị của sức lao động thủ công. Việc gắn kết bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế bền vững đang giúp những "đóa hoa" trên vải tiếp tục khoe sắc.

Thổ cẩm Tây Nguyên không chỉ là vật chất, đó là niềm tự hào dân tộc được kết tinh qua hàng thế hệ. Khi khoác lên mình tấm thổ cẩm, người ta như cảm nhận được cả linh hồn của rừng già, tiếng gió của cao nguyên và nhịp tim nồng hậu của con người nơi đây. Đó là một di sản rực rỡ, vẫn đang được dệt tiếp bằng khát vọng và tình yêu của những người con đại ngàn./.