Vũ khí là một trong những yếu tố quyết định đến sức mạnh của quân đội.

Từ "Thần oai phục viễn đại tướng quân" đến bộ "Cửu vị thần công", mỗi khẩu súng là một minh chứng cho sự kết hợp giữa mỹ thuật chạm khắc và kỹ thuật hỏa lực chính xác.

Kỹ thuật đúc súng thời Nguyễn kế thừa tinh hoa từ các thời kỳ trước nhưng được nâng tầm nhờ sự tiếp thu có chọn lọc kỹ thuật phương Tây, đặc biệt là pháo binh Pháp và Bồ Đào Nha. Việc đúc một khẩu thần công nặng hàng tấn yêu cầu sự phối trộn hợp kim khắt khe để đảm bảo súng vừa chịu được áp suất nổ lớn, vừa có độ bền cơ học cao.

Theo các nhà nghiên cứu lịch sử quân sự, súng thần công thời Nguyễn được chia thành nhiều loại dựa trên trọng lượng và tầm bắn. Những khẩu thần công lớn thường có cấu trúc ba phần rõ rệt: chuôi súng, thân súng có các đai tăng cường và miệng súng. Đặc biệt, hệ thống trục quay (trục ngõng) được tính toán trọng tâm kỹ lưỡng, giúp các pháo thủ điều chỉnh góc bắn một cách linh hoạt.

"Súng thần công thời Nguyễn là sự giao thoa tuyệt vời giữa khoa học quân sự và nghệ thuật," TS. Lê Đình Phụng, Hội Khảo cổ học Việt Nam nhận định. "Người thợ đúc súng thời bấy giờ đã biết cách xử lý độ dày thành súng giảm dần từ buồng thuốc súng đến miệng súng để tối ưu hóa trọng lượng mà vẫn đảm bảo an toàn. Các hoa văn trang trí như rồng vờn mây, hoa lá trên thân súng cho thấy quan niệm của cha ông ta: vũ khí không chỉ để chiến đấu mà còn mang tính linh thiêng, bảo hộ cho sự bình yên của quốc gia".

Một minh chứng huy hoàng nhất cho kỹ nghệ này chính là bộ "Cửu vị thần công" hiện đặt tại cửa Thể Nhơn và cửa Quảng Đức trong Kinh thành Huế. Chín khẩu súng mang tên bốn mùa và ngũ hành, mỗi khẩu nặng khoảng 17 tấn, được đúc từ năm 1803 đến 1804. Đây được coi là những khẩu thần công bằng đồng lớn nhất Việt Nam và thuộc hàng hiếm có trên thế giới. Dù chưa bao giờ tham chiến trực tiếp mà chỉ dùng để tế lễ và trấn giữ linh hồn kinh đô, nhưng kỹ thuật đúc khối và độ tinh xảo của chúng vẫn khiến các kỹ sư quân sự đương đại phải nể phục.

Tuy nhiên, khi đối đầu với thực dân Pháp vào giữa thế kỷ XIX, súng thần công triều Nguyễn bắt đầu bộc lộ những hạn chế trước kỹ thuật pháo rãnh xoắn và nạp đạn đuôi của phương Tây. Ông Nguyễn Văn Đời, một nghệ nhân đúc đồng tại Phường Đúc (Huế), chia sẻ: "Tiền nhân chúng ta rất giỏi đúc nòng trơn và nạp đạn miệng, nhưng sự tụt hậu về công nghệ nổ và đạn đạo học so với châu Âu thời đó là một thực tế đau xót. Dù vậy, những khẩu súng này vẫn là niềm tự hào về một thời kỳ chúng ta đã tự chủ được việc sản xuất vũ khí hạng nặng từ nguồn nguyên liệu và bàn tay người Việt".

Ngày nay, những khẩu thần công nằm rải rác từ pháo đài Thần Công (Cát Bà) đến các thành trì miền Trung và miền Nam đang được bảo tồn như những bảo vật quốc gia. Chúng không chỉ kể chuyện về những trận hải chiến bảo vệ cửa biển mà còn là bài học về tinh thần tự lực tự cường trong việc trang bị tiềm lực quốc phòng.

Công tác bảo quản các khẩu thần công bằng đồng và gang hiện gặp nhiều khó khăn do quá trình rỉ sét và xâm thực muối biển. Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế hiện đang áp dụng các phương pháp hóa lý hiện đại để làm sạch bề mặt và phủ lớp bảo vệ, ngăn chặn sự ăn mòn điện hóa. Việc giữ gìn những khẩu súng này cũng chính là giữ lại những cột mốc bằng đồng ghi dấu ấn về một giai đoạn phát triển kỹ nghệ quan trọng của dân tộc.

Súng thần công thời Nguyễn, với vẻ ngoài thâm trầm và những đường chạm khắc uy quyền, vẫn mãi đứng đó như những chứng nhân lịch sử. Chúng nhắc nhở chúng ta về một thời hào hùng, về tầm nhìn bảo vệ cương vực và khát vọng về một quốc gia có nền kỹ nghệ độc lập, đủ sức đương đầu với mọi biến động của thời đại.