Điểm nghẽn cố hữu và sức ép từ chỉ đạo "nghiêm khắc phê bình"

Giải ngân vốn đầu tư công luôn được xác định là một trong những giải pháp, động lực quan trọng nhất giúp phục hồi và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đối mặt với nhiều bất ổn. Tuy nhiên, tính đến cuối tháng 11 năm 2025, Việt Nam vẫn còn tồn đọng một khối lượng vốn đầu tư công khổng lồ, vượt mốc 360.000 tỷ đồng, chờ được kích hoạt trong khi thời hạn chót chỉ còn 55 ngày.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tổng kế hoạch vốn đầu tư công của năm 2025 (bao gồm vốn Thủ tướng giao và vốn cân đối ngân sách địa phương) là trên 1 triệu tỷ đồng. Lũy kế 11 tháng, cả nước mới chỉ giải ngân được 553.250 tỷ đồng, đạt gần 61% kế hoạch Thủ tướng giao. Mặc dù con số tuyệt đối này cao hơn khoảng 155.700 tỷ đồng so với cùng kỳ năm trước, tỷ lệ giải ngân vẫn thấp hơn đáng kể so với kỳ vọng của Chính phủ là đạt mục tiêu 95% đến 100% để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) ở mức cao, dự kiến từ 8,3% đến 8,5%. Sự chậm trễ này không chỉ là vấn đề về số liệu mà còn là sự lãng phí nguồn lực và bỏ lỡ cơ hội tăng tốc phát triển.

Để đạt được mục tiêu tham vọng, khoảng trên 360.000 tỷ đồng cần phải được hấp thụ vào nền kinh tế trong khoảng thời gian vỏn vẹn hơn 50 ngày. Trước thự trạng khối lượng vốn tồn đọng lớn, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính vừa ban hành Công điện khẩn coi đây là nhiệm vụ chính trị trọng tâm và gắn trách nhiệm trực tiếp với người đứng đầu các bộ, ngành và địa phương. Thủ tướng đã "nghiêm khắc phê bình" các đơn vị có tỷ lệ giải ngân chậm trễ, đặc biệt là 22 bộ, cơ quan trung ương và 12 địa phương có tỷ lệ thấp hơn mức bình quân chung cả nước. Sự phê bình nghiêm khắc này thể hiện quyết tâm chính trị cao nhất nhằm tạo ra bước chuyển biến mạnh mẽ, tránh tình trạng dồn vốn vào cuối năm, gây áp lực lên chất lượng dự án và thủ tục hành chính.

Phân tích từ báo cáo của Bộ Tài chính và chỉ đạo của Chính phủ cho thấy, hai điểm nghẽn cố hữu tiếp tục là rào cản lớn nhất kìm hãm tiến độ giải ngân. Thứ nhất là công tác giải phóng mặt bằng (GPMB) chậm trễ tại nhiều dự án. Đây là khâu phức tạp, liên quan đến chính sách đền bù, tái định cư và sự đồng thuận của người dân, thường kéo dài hơn dự kiến. Thứ hai là những vướng mắc trong việc cấp phép mỏ và khai thác nguyên vật liệu xây dựng (đất đắp, đá, cát), đặc biệt là cho các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn như đường cao tốc. Tình trạng thiếu nguồn cung và giá cả nguyên vật liệu biến động đã làm chậm tiến độ thi công và gây khó khăn cho các nhà thầu.

Để tháo gỡ, Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương phải gỡ vướng ngay lập tức hai điểm nghẽn này và công khai số liệu giải ngân hàng tuần để tăng tính minh bạch và áp lực thực hiện. Đồng thời, Bộ Tài chính được giao nhiệm vụ theo dõi sát sao, báo cáo Chính phủ danh sách các đơn vị "ì ạch" để có giải pháp điều hành và xử lý linh hoạt, bao gồm cả phương án điều chuyển vốn từ nơi không dùng hết sang các dự án có khả năng và nhu cầu bổ sung vốn.

Đòn bẩy kinh tế bị kìm hãm

Việc giải ngân chậm trễ không chỉ ảnh hưởng đến mục tiêu tăng trưởng GDP vĩ mô (với ước tính 1% tăng vốn đầu tư công có thể đóng góp 0,058 điểm phần trăm vào GDP) mà còn kìm hãm đòn bẩy kinh tế quan trọng này. Đầu tư công được coi là "vốn mồi", dẫn dắt vốn tư nhân tham gia vào các dự án hạ tầng trọng điểm như mục tiêu hoàn thành 3.000 km đường bộ cao tốc và 1.000 km đường ven biển trong giai đoạn 2021-2025. Nếu vốn công không được kích hoạt, vốn tư nhân cũng khó có cơ sở để xuống tiền.

Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng, vấn đề nằm ở tính hệ thống và thể chế. Tiến sĩ Lê Duy Bình, chuyên gia kinh tế đã nhiều lần chỉ ra rằng nguyên nhân sâu xa của sự chậm trễ không chỉ là GPMB hay nguyên vật liệu mà còn nằm ở sự chồng chéo trong các thủ tục pháp lý, sự thiếu minh bạch trong quy trình đầu thầu, và đặc biệt là tâm lý "sợ sai, sợ trách nhiệm" của một bộ phận cán bộ quản lý dự án. Ông kiến nghị Chính phủ cần rà soát lại các văn bản pháp quy, làm rõ thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp để loại bỏ sự chồng chéo và tạo ra hành lang pháp lý thông suốt, giúp các cơ quan an tâm hơn khi ký duyệt và triển khai dự án. Theo ông Bình, nếu không giải quyết tận gốc vấn đề thể chế và trách nhiệm, tình trạng chậm giải ngân sẽ lặp đi lặp lại hàng năm.

Về phía doanh nghiệp, một số nhà thầu xây dựng và cung cấp vật tư bày tỏ sự thất vọng và lo lắng. Sự chậm trễ trong giải ngân vốn ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền. Nhiều doanh nghiệp phải ứng vốn trước để thi công nhưng lại bị chậm thanh toán, dẫn đến khó khăn tài chính, thậm chí phải tạm dừng một số hạng mục. Một giám đốc điều hành công ty xây dựng hạ tầng tại Phú Thọ chia sẻ: "Chúng tôi đã tăng tốc thi công theo yêu cầu của Chính phủ, nhưng khi tiến độ thanh toán bị tắc nghẽn, nguồn vốn vay ngân hàng phải trả lãi, và giá vật liệu liên tục leo thang do khan hiếm, doanh nghiệp không thể duy trì tốc độ. Chúng tôi cần sự đảm bảo về thanh toán và sự ổn định về nguồn cung vật liệu để yên tâm đẩy nhanh tiến độ".

Để đạt được mục tiêu 95 - 100% trong vòng chưa đầy hai tháng còn lại, Chính phủ cần kết hợp các giải pháp hành chính quyết liệt với các biện pháp kinh tế. Các bộ, ngành và địa phương cần thực hiện nghiêm túc yêu cầu về điều chuyển vốn từ các dự án không khả thi sang các dự án sẵn sàng. Đặc biệt, việc công khai hóa dữ liệu giải ngân hàng tuần phải được thực hiện nghiêm túc, tạo sự giám sát từ cộng đồng và doanh nghiệp, từ đó thúc đẩy trách nhiệm của người đứng đầu.

Sự quyết tâm của Chính phủ thông qua chỉ đạo của Thủ tướng đang tạo ra một sức ép lớn, buộc các đơn vị phải hành động. Nếu khối lượng vốn 360.000 tỷ đồng được giải ngân thành công trong giai đoạn nước rút này, đây sẽ là một cú hích cực kỳ mạnh mẽ, không chỉ hoàn thành mục tiêu tăng trưởng của năm 2025 mà còn tạo đà vững chắc cho sự phát triển của nền kinh tế Việt Nam trong những năm tiếp theo./.