Bảo tồn phố cổ không chỉ là giữ lại những bức tường rêu phong, mà là giữ lấy một thực thể sống, một "hệ sinh thái văn hóa" nơi quá khứ và hiện tại vẫn đang đối thoại hàng ngày.

Thách thức lớn nhất hiện nay chính là sự xuống cấp trầm trọng của các ngôi nhà cổ do mật độ dân cư quá cao. Nhiều ngôi nhà có tuổi đời trên một thế kỷ hiện phải gánh vác nhu cầu sinh hoạt của 3 đến 4 thế hệ, dẫn đến việc cơi nới, sửa chữa tự phát làm biến dạng kiến trúc nguyên bản. Theo số liệu khảo sát từ Ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội năm 2025, chỉ còn khoảng 10% các ngôi nhà cổ giữ được tương đối trọn vẹn yếu tố gốc. Sự xung đột giữa nhu cầu nâng cao chất lượng sống của người dân và các quy định bảo tồn khắt khe đang tạo nên một bài toán nan giải cho các nhà quản lý đô thị.

Để giải quyết vấn đề này, chính quyền Hà Nội đã triển khai nhiều giải pháp kỹ thuật và chính sách mới trong năm 2025. Một trong những hướng đi đột phá là mô hình "Hợp tác công - tư trong bảo tồn di sản". Theo đó, nhà nước hỗ trợ về mặt kỹ thuật và pháp lý, trong khi các doanh nghiệp hoặc chính người dân được khuyến khích đầu tư kinh phí để cải tạo nhà cổ thành các không gian văn hóa, homestay hoặc cửa hàng thủ công cao cấp. Chuyên gia kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm nhận định: "Bảo tồn phải đi đôi với tái thiết công năng. Một ngôi nhà cổ chỉ có thể sống sót nếu nó vẫn có giá trị sử dụng và mang lại lợi ích kinh tế cho chủ sở hữu, thay vì chỉ là một khối gạch đá câm lặng".

Về mặt kỹ thuật, việc ứng dụng công nghệ 3D Mapping và vật liệu thay thế thông minh đã giúp quá trình phục hồi các chi tiết kiến trúc trở nên chính xác hơn. Các nghệ nhân không còn phải mò mẫm phục dựng theo trí nhớ, mà có thể dựa trên bản đồ số chi tiết để tái tạo từng phù điêu, hoa văn theo phong cách kiến trúc đặc trưng của thời kỳ đó. Đặc biệt, xu hướng "bảo tồn thích ứng" đang được áp dụng rộng rãi, cho phép gia cố cấu trúc bằng các loại thép cường độ cao siêu mỏng để tăng diện tích sử dụng bên trong mà không làm ảnh hưởng đến mặt tiền di sản.

Tuy nhiên, mọi giải pháp kỹ thuật sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi vai trò của cộng đồng. Người dân phố cổ chính là những "người gác đền" thực thụ. Năm 2025 ghi nhận sự tham gia tích cực của các câu lạc bộ văn hóa và các bạn trẻ trong việc quảng bá giá trị nhà cổ. Các tour du lịch "Kể chuyện kiến trúc" do chính cư dân địa phương dẫn dắt đã tạo ra một sự gắn kết tình cảm giữa người dân với ngôi nhà họ đang sống. Khi mỗi chủ hộ tự hào về giá trị lịch sử của ngôi nhà mình, họ sẽ trở thành những người bảo vệ di sản tự nguyện và hiệu quả nhất.

Cuối cùng, việc bảo tồn kiến trúc phố cổ Hà Nội cần một tầm nhìn dài hạn hơn, vượt ra ngoài những ranh giới địa lý. Đó là việc xây dựng các khu giãn dân thực sự hấp dẫn tại các quận mới để giảm áp lực cho lõi di sản. Bảo tồn "hơi thở cũ" của Hà Nội không phải là cố gắng giữ cho thời gian ngừng lại, mà là tìm cách để quá khứ trở thành một phần của tương lai, để những ngôi nhà cổ vẫn là nơi lưu giữ ký ức dân tộc giữa một đô thị hiện đại và năng động./.