Cuộc hành hương của những "di sản sống"
Trong dòng chảy hối hả của xã hội hiện đại, việc bảo tồn văn hóa dân tộc thường đứng trước nguy cơ bị "sân khấu hóa". Tuy nhiên, tại chuỗi sự kiện chào mừng Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam (19/4) năm 2026, công chúng đã được chứng kiến một hướng đi khác biệt. Hơn 100 đồng bào từ các cộng đồng dân tộc Giáy, Lự, Ba Na, Xơ Đăng... đã thực hiện một cuộc "hành hương" đúng nghĩa, mang theo không chỉ trang phục, nhạc cụ mà cả linh hồn của bản làng về Hà Nội.
Điểm khác biệt lớn nhất của năm 2026 chính là quyền tự chủ của cộng đồng. Thay vì diễn theo kịch bản của các đạo diễn sự kiện, chính những già làng, trưởng bản và nghệ nhân là người quyết định cách thức tái hiện nghi lễ. Họ mang theo từng ống nứa, từng nắm lá rừng, thậm chí là những vật phẩm thờ cúng đã qua sử dụng tại bản làng để đảm bảo tính "thiêng" cho không gian di sản.
Bà Lù Thị Sâm, một nghệ nhân người Lự đến từ Lai Châu, chia sẻ khi đang tỉ mẩn chỉnh lại bộ khung dệt tại không gian làng: Chúng tôi xuống đây không phải để diễn cho khách xem. Chúng tôi xuống đây để sống cuộc sống của người Lự mình giữa lòng Hà Nội. Khi tôi ngồi dệt vải, tôi đang trò chuyện với tổ tiên, đang truyền lại cái khéo léo cho con cháu. Nếu chỉ làm giả để chụp ảnh, cái hồn của người Lự sẽ bay mất, di sản sẽ chỉ còn là cái vỏ không thôi.
Lễ cúng thần rừng: Tri thức bản địa và thông điệp sinh tồn
Trong khuôn khổ các hoạt động tháng 4, việc tái hiện Lễ cúng thần rừng của người Giáy (Lào Cai) đã trở thành một điểm nhấn đầy ám ảnh và suy ngẫm. Giữa không gian xanh mát của làng, nghi lễ diễn ra trong sự im lặng thành kính. Đối với người vùng cao, rừng không chỉ là nguồn sống mà là một thực thể tâm linh tối thượng.
Lễ cúng không chỉ là lời cầu khẩn cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mà sâu xa hơn, đó là một bản "giao kèo" giữa con người và thiên nhiên. Những lời khấn nguyện của thầy cúng vang lên, nhắc nhở mỗi thành viên trong cộng đồng về việc không được chặt cây bừa bãi, phải bảo vệ nguồn nước và tôn trọng sự sống của muôn loài.
Trong bối cảnh năm 2026, khi biến đổi khí hậu đang trở thành một thách thức toàn cầu với những hiện tượng thời tiết cực đoan, bức thông điệp từ lễ cúng thần rừng bỗng trở nên cực kỳ hiện đại. Đây không còn là một hủ tục hay một nghi thức lạc hậu, mà là tinh hoa của tri thức bản địa – thứ tri thức dạy con người cách cộng sinh bền vững với môi trường.
Ông K’Yêu, một trí thức trẻ người dân tộc Cơ Ho đến dự lễ, nhận định: Chúng ta đang bỏ ra hàng tỷ đô la để tìm giải pháp cho biến đổi khí hậu, trong khi câu trả lời đôi khi nằm ngay trong những nghi lễ truyền thống của cha ông. Sự tôn thờ thần rừng chính là hình thức sơ khai và bền vững nhất của luật bảo vệ môi trường. Di sản lịch sử ở đây không phải là những gì đã chết, mà là những bài học sinh tồn cho tương lai.
Sự giao thoa và sức mạnh của tính đa dạng
Sự kiện tháng 4/2026 tại Đồng Mô còn là minh chứng cho sức mạnh của sự đoàn kết trong đa dạng. Tại khu vực làng dân tộc Ba Na và Xơ Đăng, du khách không khỏi ngỡ ngàng trước sự kết hợp giữa tiếng cồng chiêng Tây Nguyên và những vũ điệu của đồng bào phía Bắc trong một không gian giao lưu chung.
Năm nay, Ban quản lý Làng đã khéo léo lồng ghép các hoạt động "Giao lưu văn hóa xuyên vùng miền". Không còn rào cản về địa lý hay ngôn ngữ, âm nhạc và những điệu múa đã trở thành cầu nối. Hình ảnh những thiếu nữ người Thái học cách đánh chiêng của người Mường, hay các chàng trai Ê Đê tìm hiểu về kỹ thuật làm giấy bản của người Dao, đã tạo nên một bức tranh đa sắc nhưng thống nhất.
Tính đa dạng văn hóa không chỉ được thể hiện qua các nghi lễ, mà còn lan tỏa đến cả ẩm thực và trò chơi dân gian. Những gian bếp rực lửa, mùi thơm của xôi ngũ sắc hòa quyện với mùi thịt nướng ống tre, tiếng cười giòn giã của trẻ em Thủ đô khi lần đầu được chơi đánh đu, đi cà kheo... Tất cả tạo nên một hệ sinh thái văn hóa sống động. Ở đó, mỗi dân tộc là một mảnh ghép độc bản, và khi đứng cạnh nhau, họ tạo nên sức mạnh nội sinh của dân tộc Việt Nam.
Bảo tồn di sản trong kỷ nguyên số: Từ "nghe nhìn" đến "thấu cảm"
Một yếu tố không thể thiếu làm nên thành công của chuỗi sự kiện năm 2026 chính là cách thức tiếp cận du khách. Ban quản lý Làng đã ứng dụng hệ thống thuyết minh tự động qua mã QR và các ứng dụng di động, giúp du khách hiểu sâu về ý nghĩa của từng nghi lễ mà không cần người hướng dẫn trực tiếp.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Giá trị cốt lõi vẫn là sự "thấu cảm". Những buổi tọa đàm nhỏ giữa nghệ nhân và sinh viên các trường văn hóa, nghệ thuật đã được tổ chức ngay bên bếp lửa làng. Ở đó, những câu chuyện về nguồn gốc dân tộc, những truyền thuyết về các vị thần, và cả những trăn trở về việc giữ nghề truyền thống được chia sẻ một cách chân thực nhất.
Sự phản ánh rõ nét nhất về hiệu quả của cách làm này là lượng khách du lịch là học sinh, sinh viên tăng đột biến. Các bạn trẻ không đến đây để "check-in", mà họ mang theo sổ tay, máy ghi âm để tìm hiểu về phong tục. Di sản lịch sử đã không còn là một khái niệm khô khan trong sách giáo khoa lịch sử, mà nó đang hiển hiện qua từng nếp áo, từng tiếng khèn và cả những nụ cười hiền hậu của đồng bào.
Để mạch nguồn văn hóa chảy mãi
Khi những ánh đèn của ngày hội dần tắt, và đồng bào các dân tộc lại thu dọn hành trang để trở về với bản làng nơi đại ngàn xa xôi, điều còn lại sau sự kiện "Sắc màu hội tụ" 2026 là một niềm tin mãnh liệt vào sức sống của văn hóa dân tộc.
Chúng ta nhận ra rằng, bảo tồn di sản không phải là giữ cho nó không thay đổi, mà là giữ cho nó có một môi trường để sống và phát triển. Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam đã hoàn thành xuất sắc vai trò là "ngôi nhà chung", nơi di sản được tôn trọng trong sự khác biệt và được vinh danh trong sự đoàn kết.
Mạch nguồn văn hóa từ hàng nghìn năm lịch sử, thông qua những lễ hội như thế này, lại tiếp tục được khơi dòng. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, giữa thế giới đầy biến động, những giá trị nhân văn, tinh thần cộng sinh và lòng tự tôn dân tộc chính là những giá trị bền vững nhất. Di sản của quá khứ, nếu được trân trọng và thấu hiểu, sẽ luôn là ngọn đuốc soi đường cho con người đi tới tương lai một cách vững vàng và đầy bản sắc.
Tháng 4 năm 2026, Đồng Mô không chỉ là một địa danh du lịch, trở thành một biểu tượng của sự hồi sinh và tỏa sáng của tâm hồn Việt./.
Bình luận
0