Năm 2022, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Điều làm nên sự khác biệt của gốm Bàu Trúc không nằm ở những chiếc máy móc hiện đại, mà ở quy trình chế tác "độc nhất vô nhị": Làm bằng tay, xoay bằng chân và nung lộ thiên.
Kỹ thuật "Tay quay, mông xoay" huyền thoại
Khác với gốm Chu Đậu hay Bát Tràng sử dụng bàn xoay để tạo hình, nghệ nhân gốm Bàu Trúc hoàn toàn không dùng đến bất kỳ công cụ trợ giúp nào. Để tạo ra một sản phẩm, người thợ đặt khối đất sét lên một chiếc bệ cố định. Thay vì xoay bàn xoay, người nghệ nhân sẽ... xoay người xung quanh khối đất.
Họ vừa đi giật lùi quanh chiếc bệ, vừa dùng đôi tay khéo léo để vuốt, nắn, tạo hình cho khối đất. Người ta thường gọi vui đây là kỹ thuật "tay quay, mông xoay". Những bước chân nhịp nhàng kết hợp với đôi bàn tay nhạy cảm đã tạo nên những chiếc bình, chum, vại có hình dáng cân đối một cách kinh ngạc. Chính vì làm thủ công hoàn toàn nên không bao giờ có hai sản phẩm gốm Bàu Trúc giống hệt nhau, mỗi chiếc đều mang dấu ấn cá nhân và tâm hồn của người thợ.
Đất sét dùng để làm gốm Bàu Trúc phải là loại đất lấy từ triền sông Quao. Đất có độ dẻo cao, sau khi lấy về được phơi khô, đập nhỏ rồi trộn với cát mịn theo một tỉ lệ bí truyền. Khâu nhào đất là công đoạn vất vả, đòi hỏi sức khỏe để đất thật mịn, không còn bọt khí, giúp gốm không bị nứt khi nung.
Điểm độc đáo tiếp theo là gốm Bàu Trúc không nung trong lò kín. Nghệ nhân xếp gốm lộ thiên trên một bãi đất trống, phủ rơm, củi và trấu lên trên rồi đốt lửa nung. Nhiệt độ nung chỉ khoảng 700°C - 900°C. Để tạo màu cho gốm, khi sản phẩm vừa lấy từ đống lửa ra còn đang nóng hổi, người thợ phun lên đó một loại nước chiết xuất từ trái thị hoặc vỏ cây rừng. Phản ứng hóa học nhiệt độ cao tạo nên những vệt màu loang lổ từ đỏ hồng, xám đen đến vàng sẫm, tựa như những vệt mây hay ráng chiều trên gốm, cực kỳ mỹ thuật và hoang dã.
Hoa văn từ những vật dụng đời thường
Người Chăm Bàu Trúc không dùng men. Hoa văn trên gốm cũng không cầu kỳ mà rất mộc mạc, gần gũi. Những nét vẽ hình sông nước, vỏ sò hay hoa văn răng cưa được tạo ra bằng cách dùng những vật dụng thô sơ như que tre, vỏ ốc, hoặc thậm chí là vết khía từ những chiếc nhẫn đeo tay của nghệ nhân. Sự giản đơn này lại tạo nên sức hút kỳ lạ, phản ánh tư duy thẩm mỹ gắn liền với thiên nhiên và đời sống tâm linh của cộng đồng người Chăm.
Dù đã được vinh danh quốc tế, làng nghề Bàu Trúc vẫn đối mặt với nguy cơ mai một do sự xâm nhập của hàng công nghiệp và khó khăn trong việc tìm đầu ra ổn định. Năm 2026, để thực hiện khuyến nghị của UNESCO, các dự án bảo tồn đã tập trung vào việc đào tạo thế hệ nghệ nhân trẻ, kết hợp du lịch trải nghiệm với phát triển kinh tế.
Du khách đến Bàu Trúc ngày nay không chỉ mua gốm mà còn được trực tiếp nhào đất, thử sức với bước chân "xoay người" quanh bệ gốm dưới sự hướng dẫn của những nghệ nhân lão luyện. Việc đưa gốm vào trang trí nội thất hiện đại và xuất khẩu sang thị trường châu Âu cũng đang mở ra một chương mới, giúp ngọn lửa nung gốm giữa lòng Ninh Thuận không bao giờ tắt.
Gốm Bàu Trúc là sự kết tinh của đất, nước, lửa và lòng kiên trì của người phụ nữ Chăm qua hàng thế kỷ. Mỗi sản phẩm gốm không chỉ là vật dụng mà là một tác phẩm nghệ thuật chứa đựng cả một kho tàng lịch sử văn hóa. Khám phá quy trình chế tác gốm Bàu Trúc là hành trình đi ngược thời gian để trân trọng những giá trị lao động thuần túy và ý thức trách nhiệm giữ gìn một di sản thế giới quý báu cho mai sau./.
Bình luận
0