Không chỉ là một loại hình nghệ thuật trình diễn, nhạc ngũ âm là linh hồn của các lễ hội, là nhịp đập của đời sống tâm linh và là sợi dây gắn kết cộng đồng người Khmer Nam Bộ suốt hàng thế kỷ qua.

Nhạc ngũ âm được gọi tên dựa trên sự kết hợp hài hòa của 5 loại chất liệu âm thanh khác nhau: đồng, sắt, gỗ, da và hơi (gió). Một dàn nhạc đầy đủ thường gồm từ 7 đến 9 loại nhạc cụ, được sắp xếp một cách nghệ thuật và khoa học để tạo ra những bản giao hưởng mang đậm hơi thở của triết lý Phật giáo và thiên nhiên.

Trọng tâm của dàn nhạc là hai bộ Roneat (mộc cầm). Roneat Ek (đàn thuyền) có âm thanh thanh thoát, cao vút, giữ vai trò dẫn dắt giai điệu, trong khi Roneat Thung có âm trầm hơn, tạo độ dày cho bản nhạc. Vây quanh là bộ trống Skor Thom đồ sộ bằng da trâu, bộ cồng Kong vong thon đúc bằng đồng đặt trong khung tròn và cây kèn Srolay (hơi) với âm sắc lảnh lót đặc trưng.

Nghệ nhân ưu tú Lâm Thành (Sóc Trăng), người đã gắn bó hơn nửa đời mình với dàn nhạc ngũ âm, tâm sự: "Nhạc ngũ âm không có bản ký âm như nhạc hiện đại, tất cả đều được truyền khẩu và dạy bằng tay. Người chơi nhạc phải có cái 'tâm' tĩnh lặng mới cảm thụ được nhịp phách của thần linh. Trong phum sóc, hễ nghe tiếng ngũ âm vang lên là người ta biết có hội, có vui. Nó giúp bà con xua tan mệt nhọc sau những ngày trên đồng ruộng."

Dưới góc nhìn văn hóa, nhạc ngũ âm là cầu nối giữa cõi thực và cõi thiêng. Âm nhạc xuất hiện trong mọi nghi lễ quan trọng: từ lễ Chol Chnam Thmay (Mừng năm mới), Sene Dolta (Lễ cúng ông bà) cho đến các buổi lễ dâng y, khánh thành chùa mới. Tiếng trống, tiếng cồng không chỉ để mua vui mà còn để thỉnh mời chư thiên và bày tỏ lòng thành kính với đức Phật.

Hiện nay, nhạc ngũ âm đang đứng trước những vận hội và thách thức mới. Việc bảo tồn loại hình nghệ thuật này gắn liền với các ngôi chùa Khmer – nơi được coi là những "trường học văn hóa". Các sư sãi và nghệ nhân lão thành đang nỗ lực mở lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ ngay tại khuôn viên chùa. Em Thạch Sa Phê, một học viên trẻ tại Trà Vinh, hào hứng chia sẻ: "Lúc đầu học gõ Roneat rất khó vì đòi hỏi sự nhịp nhàng của hai tay, nhưng khi đã hiểu được giai điệu, em thấy tự hào vì mình đang gìn giữ được vốn quý của dân tộc mình".

Ngành du lịch cũng đang góp phần hồi sinh nhạc ngũ âm thông qua các tour trải nghiệm văn hóa bản địa. Du khách đến với Sóc Trăng hay An Giang không chỉ đứng xem biểu diễn mà còn được các nghệ nhân hướng dẫn cách gõ cồng, cách cảm nhận nhịp trống. Sự tương tác này không chỉ mang lại thu nhập cho các đội nhạc mà còn giúp lan tỏa giá trị của di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này đi xa hơn.

Nhạc ngũ âm hôm nay vẫn vang vọng giữa những phum sóc bình yên, như minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Khmer trong lòng dân tộc Việt Nam. Thanh âm ấy, vừa hào hùng như hơi thở của đại ngàn xưa, vừa dịu dàng như làn gió trên cánh đồng lúa chín, mãi mãi là niềm tự hào và là món quà tinh thần vô giá dành cho bất kỳ ai yêu mến vùng đất Tây Nam Bộ./.