Từ những làng quê vùng đồng bằng Bắc Bộ đến cố đô Huế, nghề làm diều không chỉ là một thú chơi tao nhã mà còn là nơi lưu giữ khát vọng chinh phục bầu trời của người lao động Việt Nam.

Khác với các loại diều hiện đại làm từ vật liệu tổng hợp, diều truyền thống Việt Nam là sự kết hợp tinh tế giữa tre rừng, giấy bản (hoặc lụa) và nhựa cây. Để có được một con diều "ngon", người thợ phải lặn lội chọn những cây tre già, đủ tuổi, có độ dẻo và đàn hồi tốt. Việc vót khung diều là công đoạn quan trọng nhất; hai cánh phải cân đối tuyệt đối đến từng milimet để diều không bị chao nghiêng khi gặp gió lớn.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Thiện, một người có hơn nửa thế kỷ gắn bó với tiếng sáo diều tại làng quê Nam Định, chia sẻ khi đang tỉ mẩn vót thanh cái cho chiếc diều sáo khổng lồ: "Làm diều sáo là khó nhất. Không chỉ là làm cho diều bay lên, mà phải làm sao để bộ sáo trên lưng diều cất tiếng kêu đúng điệu. Sáo diều thường đi theo bộ từ 3 đến 5 ống, mỗi ống một kích cỡ để tạo ra những âm thanh trầm bổng khác nhau như tiếng chuông, tiếng cồng hay tiếng sáo thiên. Con diều khi đó không còn là vật vô tri, nó mang theo tiếng lòng của người dân quê gửi gắm lên trời xanh".

Hành trình của một cánh diều từ mặt đất lên không trung là một bài học về sự nhẫn nại. Người chơi diều phải biết xem hướng gió, đoán mây và cảm nhận được sức căng của sợi dây. Anh Robert Harrison, một thành viên của hiệp hội diều quốc tế trong chuyến tham quan lễ hội diều tại Huế, đã không giấu nổi sự kinh ngạc: "Tôi ấn tượng với cách các bạn sử dụng những vật liệu tự nhiên để tạo ra những chiếc diều hình rồng, hình phượng cực kỳ lộng lẫy và tinh xảo. Nhưng điều làm tôi xúc động nhất là âm thanh của sáo diều. Nó tạo ra một không gian âm nhạc kỳ ảo giữa bầu trời mà tôi chưa từng thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới."

Dưới góc nhìn của những nhà nghiên cứu văn hóa, diều sáo Việt Nam là sự kết hợp độc đáo giữa nghệ thuật tạo hình, âm nhạc và kỹ thuật thủ công. TS. Trần Đình Hằng, Phân viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam tại Huế, nhận định: "Cánh diều mang trong mình tư duy nông nghiệp thuần khiết. Người ta thả diều không chỉ để giải trí, mà còn là một nghi thức cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Tiếng sáo diều bay cao được coi là phương tiện kết nối giữa con người và thần linh, xua đuổi vận hạn và mang lại may mắn cho dân làng".

Sự trỗi dậy của các câu lạc bộ diều nghệ thuật trong những năm gần đây đã thổi một luồng sinh khí mới vào nghề truyền thống. Các nghệ nhân trẻ không chỉ giữ gìn cách làm diều cổ truyền mà còn cải tiến về màu sắc, họa tiết để cánh diều Việt Nam có thể tỏa sáng tại các liên hoan diều quốc tế. Tuy nhiên, thách thức hiện nay là không gian cho cánh diều ngày càng thu hẹp do đô thị hóa. Việc tìm kiếm những cánh đồng rộng, không có dây điện để thả diều trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Ông Lê Thanh Bình, một quản lý văn hóa địa phương trăn trở: "Chúng ta cần có những không gian di sản dành riêng cho các trò chơi dân gian như thả diều. Đây không chỉ là một hoạt động du lịch, mà là cách để trẻ em thành phố hiểu về cội nguồn, về thiên nhiên. Một đứa trẻ biết cách làm một con diều và kiên nhẫn đợi gió để thả nó lên trời sẽ học được cách trân trọng nỗ lực và giá trị của tự do".

Khát vọng bay cao của những cánh diều chính là biểu tượng cho tinh thần lạc quan của người Việt. Dù cuộc sống có nhiều khó khăn, nhưng chỉ cần một luồng gió mới, những ước mơ vẫn sẽ tiếp tục bay cao, bay xa. Nghề làm diều, vì thế, sẽ không bao giờ mất đi chừng nào con người vẫn còn khao khát được ngắm nhìn bầu trời và lắng nghe những thanh âm trong trẻo của quê hương.

Khi bóng chiều tà dần buông, những cánh diều vẫn lững lờ trên không trung như những dấu chấm lửng giữa mây trời, tiếng sáo vẫn ngân nga hòa cùng tiếng sóng, tiếng gió. Cánh diều Việt Nam mãi là nhịp cầu nối liền mặt đất và bầu trời, giữa quá khứ nghìn năm và khát vọng vươn mình của dân tộc trong tương lai./.