Đây là môn nghệ thuật mà ở đó, nước không chỉ là sân khấu mà còn là một "nhân vật" sống động, góp phần tạo nên sự kỳ ảo và sức hấp dẫn kéo dài suốt nhiều thế kỷ.

Ra đời từ thế kỷ XI, múa rối nước ban đầu là một loại hình sinh hoạt văn hóa gắn liền với các lễ hội nông nghiệp. Người dân tận dụng mặt ao, hồ trước đình làng làm sân khấu, dùng những bụi tre, tán lá làm buồng trò. Trải qua thời gian, nghệ thuật này đã được nâng tầm từ trò chơi dân gian thành một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thu hút sự thán phục của khán giả khắp năm châu.

Điểm cốt lõi tạo nên sự kỳ diệu của múa rối nước chính là kỹ thuật điều khiển "bí truyền". Các nghệ nhân phải đứng sau tấm mành tre, ngâm mình trong nước lạnh để điều khiển quân rối thông qua hệ thống sào và dây chìm dưới mặt nước. Mỗi cử động của con rối, từ việc chèo thuyền, đánh cá đến rồng phun lửa, đều đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và độ chính xác cực cao.

Nghệ nhân ưu tú Chu Lượng, một người dành trọn đời mình cho những quân rối, chia sẻ: "Làm nghệ nhân rối nước là một sự hy sinh thầm lặng. Chúng tôi phải ngâm mình dưới nước bất kể mùa đông hay mùa hè. Nước vừa là bạn, vừa là thầy. Nước che giấu những bí mật của bộ máy điều khiển, nhưng cũng tạo ra lực cản khiến mỗi động tác đều phải dùng sức và sự khéo léo hơn rất nhiều so với múa rối trên cạn. Con rối đẹp chỉ là cái vỏ, nghệ nhân phải thổi được cái thần, cái hóm hỉnh của mình vào trong đó qua từng nhịp sào".

Vật liệu làm quân rối thường là gỗ sung – một loại gỗ nhẹ, bền và nổi tốt trên nước. Sau khi đục đẽo, các quân rối được sơn bằng sơn ta nhiều lớp để chống thấm và tạo màu sắc rực rỡ dưới ánh đèn sân khấu. Nhân vật biểu tượng nhất chính là chú Tễu – người dẫn chuyện vui vẻ, có thân hình tròn trĩnh và nụ cười sảng khoái, đại diện cho tinh thần lạc quan và sự thông thái của dân gian.

Âm nhạc đóng vai trò là "linh hồn" của buổi diễn. Dàn nhạc ngũ âm với trống, mõ, cồng chiêng và đặc biệt là tiếng sáo, tiếng nhị réo rắt tạo nên một bầu không khí rộn rã, đậm chất hội hè. Các nghệ nhân hát chèo hoặc nói lối phía sau mành tre phải khớp từng lời thoại với cử động của rối, tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật hoàn hảo giữa thính giác và thị giác.

Dưới góc nhìn du lịch hiện đại, múa rối nước đang là "đặc sản" không thể bỏ qua đối với du khách quốc tế khi đến Việt Nam. Anh Jean-Pierre, một du khách từ Pháp, hào hứng chia sẻ sau buổi diễn tại Nhà hát Múa rối Thăng Long: "Tôi thực sự bị mê hoặc bởi cách các con rối lướt trên mặt nước. Nó bí ẩn và lôi cuốn hơn bất kỳ loại hình múa rối nào tôi từng xem. Đây là một minh chứng tuyệt vời cho sức sáng tạo của người nông dân Việt Nam khi họ biến những thứ bình dị nhất thành nghệ thuật đỉnh cao".

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là làm sao để duy trì và phát triển múa rối nước trong kỷ nguyên giải trí số. Việc đào tạo thế hệ nghệ nhân trẻ kế cận gặp nhiều khó khăn do tính chất nghề nghiệp vất vả. Bên cạnh đó, việc đổi mới nội dung vở diễn để phù hợp với thị hiếu đương đại mà không làm mất đi bản sắc truyền thống là bài toán mà các nhà quản lý văn hóa đang nỗ lực tìm lời giải.

Múa rối nước, với những quân rối gỗ vô tri nhưng mang tâm hồn của cả một dân tộc, vẫn đang tiếp tục vẫy vùng trên mặt nước thời gian. Đó là biểu tượng của một nền văn minh lúa nước bền bỉ, nơi con người luôn biết tìm thấy niềm vui, sự sáng tạo và cái đẹp ngay trong sự nhọc nhằn của đời sống thường nhật.