Tuy nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu và sự khai thác quá mức, các nhà khoa học Việt Nam đang phải chạy đua với thời gian để giải mã và lưu giữ những bộ gene này trước khi chúng vĩnh viễn biến mất khỏi bản đồ sinh học thế giới.

Hệ thực vật vùng núi cao Hoàng Liên Sơn mang đặc tính phân tầng rõ rệt theo độ cao, tạo nên những ổ sinh thái độc nhất vô nhị. Có những loài cây chỉ tồn tại ở một độ cao nhất định, trong một điều kiện thổ nhưỡng và độ ẩm cực kỳ khắt khe. Chính sự biệt lập này đã tạo nên những biến dị di truyền đặc trưng, biến mỗi cá thể thực vật thành một "thư viện sống" về khả năng thích nghi và tiến hóa.

Theo GS.TS Lê Trần Bình, chuyên gia hàng đầu về công nghệ sinh học thực vật, việc giải mã trình tự gene của các loài đặc hữu tại đây mang ý nghĩa chiến lược. "Chúng tôi không chỉ tìm cách phân loại tên gọi, mà đang đi sâu vào cấu trúc phân tử để tìm ra những gene quy định khả năng chịu lạnh, kháng sâu bệnh và đặc biệt là các gene tổng hợp nên những hoạt chất dược liệu quý. Ví dụ, Sâm Lai Châu có hàm lượng saponin rất cao, đôi khi vượt xa sâm nước ngoài. Nếu không làm chủ được mật mã gene, chúng ta sẽ mất đi lợi thế cạnh tranh về tài nguyên bản địa trong tương lai", GS. Lê Trần Bình phân tích.

Hành trình tìm kiếm và lấy mẫu tại vùng lõi Vườn quốc gia Hoàng Liên Sơn là một thử thách nghiệt ngã. Anh Phạm Văn Tân, một nghiên cứu viên trẻ thuộc Viện Di truyền nông nghiệp, hồi tưởng về chuyến đi thực địa kéo dài 10 ngày giữa mùa đông băng giá: "Để lấy được mẫu lá của loài Vân sam Fansipan – loài cây chỉ còn vài trăm cá thể ở độ cao trên 2.600m – chúng tôi phải băng qua những vách đá dựng đứng và chịu đựng cái lạnh dưới 0°. Mỗi mẫu vật sau khi lấy xong phải được bảo quản ngay trong môi trường nitơ lỏng để giữ nguyên trạng thái DNA. Chúng tôi nâng niu những mẩu lá ấy như những báu vật, vì đó là cơ hội duy nhất để phục hồi loài cây này trong phòng thí nghiệm nếu chẳng may ngoài tự nhiên chúng bị hủy diệt bởi cháy rừng hay dịch bệnh".

Dưới góc nhìn bảo tồn, việc thiết lập "ngân hàng gene" (Gene bank) đang là ưu tiên hàng đầu. Thay vì chỉ bảo tồn tại chỗ vốn gặp nhiều rủi ro, các nhà khoa học đang đẩy mạnh bảo tồn chuyển chỗ thông qua kỹ thuật nuôi cấy mô tế bào và lưu giữ hạt giống trong điều kiện nhiệt độ âm sâu. Điều này cho phép chúng ta duy trì đa dạng di truyền của quần thể, tránh hiện tượng cận huyết dẫn đến suy thoái nòi giống của các loài thực vật quý hiếm.

Một vấn đề mang tính thời sự là nạn "biển thủ sinh học" – khi các nguồn gene quý bị đưa ra nước ngoài một cách trái phép để đăng ký bản quyền sáng chế. Ông Nguyễn Hữu Vinh, cán bộ quản lý tài nguyên thiên nhiên tại Lào Cai, trăn trở: "Nhiều loài dược liệu quý của chúng ta bị thu mua ráo riết và đưa qua biên giới. Nếu chúng ta không nhanh chóng giải mã và đăng ký chỉ dẫn địa lý dựa trên dữ liệu di truyền, chúng ta sẽ thua ngay trên sân nhà. Bảo tồn gene chính là bảo vệ chủ quyền sinh học của quốc gia".

Sự tham gia của công nghệ AI và Big Data trong những năm gần đây đã giúp đẩy nhanh quá trình sàng lọc và so sánh các hệ gene thực vật. Các nhà khoa học hiện có thể dự đoán được sự thay đổi của các loài cây trước kịch bản nhiệt độ Trái đất tăng thêm $2°C$. Từ đó, những phương án di dời hoặc tạo ra các vùng đệm sinh thái phù hợp đang được triển khai một cách bài bản.

Nhìn rộng hơn, mật mã gene của thực vật Hoàng Liên Sơn không chỉ là tài sản của Việt Nam mà còn đóng góp vào kho tàng tri thức chung của nhân loại về đa dạng sinh học. Mỗi mầm xanh nhỏ bé được cứu sống từ phòng thí nghiệm và đưa trở lại rừng già là một lời khẳng định về sức mạnh của khoa học trong việc hàn gắn những tổn thương của thiên nhiên.

Cuộc đua giải mã "vàng xanh" vẫn đang tiếp diễn đầy âm thầm nhưng quyết liệt. Giữa sương mù dày đặc của đỉnh Fansipan, những mầm non thực vật quý hiếm vẫn đang được bảo vệ bằng tất cả sự tận tụy và trí tuệ của con người. Đó chính là hy vọng để những "mật mã xanh" của tổ tiên vẫn sẽ tiếp tục vươn cao, tỏa bóng cho những thế hệ mai sau./.