Chỉ một đoạn clip đăng tải trên mạng xã hội có thể nhanh chóng thu hút sự chú ý của cộng đồng, tạo áp lực dư luận và thúc đẩy các cơ quan chức năng vào cuộc. Tuy không thể rút gọn quy trình pháp luật, nhưng mạng xã hội đang góp phần hỗ trợ rút ngắn hành trình làm rõ nhiều vụ việc.

Giữa tháng 3, tại một quán cà phê ở TP Hồ Chí Minh, Minh An – một nhân viên văn phòng – bày tỏ bức xúc khi xem clip ghi lại cảnh một nam thanh niên hành hung nữ shipper. Câu chuyện nhanh chóng được chia sẻ rộng rãi trên Facebook. Chỉ sau hai ngày, Công an TP Hồ Chí Minh đã khởi tố vụ án, bắt tạm giam người liên quan. Một sự việc tưởng chừng nhỏ nhưng trở nên nghiêm trọng khi lan rộng trên mạng.

Trước đó không lâu, tại Cần Thơ, một video ghi lại cảnh dàn cảnh giật dây chuyền tại khu du lịch Liên Hoa Bảo Tháp cũng lan truyền mạnh. Sau ít ngày, lực lượng chức năng đã truy xét, nhiều đối tượng ra đầu thú, tổng số người liên quan bị bắt giữ hoặc trình diện lên tới 12 người.

Những trường hợp tương tự ngày càng phổ biến. Từ một đoạn video hay một bài đăng, cả hệ thống có thể nhanh chóng được kích hoạt. Camera an ninh, điện thoại cá nhân và sự tham gia của cộng đồng đang tạo nên cơ chế phát hiện mới, giúp mở rộng manh mối và rút ngắn thời gian điều tra.

Theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Việt Nam hiện có khoảng 110 triệu tài khoản mạng xã hội. Các nền tảng như Facebook, Zalo, TikTok, YouTube được sử dụng phổ biến, với thời gian trung bình mỗi người dành từ 2,5 đến hơn 3 giờ mỗi ngày. Đây là môi trường khiến thông tin có thể lan truyền rất nhanh.

Không chỉ các vụ việc nhỏ, nhiều vụ án nghiêm trọng cũng được hỗ trợ từ dấu vết trên mạng. Có trường hợp thông tin trên mạng giúp phát hiện án mạng, hoặc hỗ trợ truy tìm đối tượng trong các vụ cướp ngân hàng. Công lý vì thế có thể bắt đầu từ một bài đăng hay một lượt chia sẻ.

Ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm Đào tạo Quản trị và An ninh mạng Athena, nhận định mạng xã hội tạo ra sức lan tỏa lớn, buộc các bên liên quan phải phản ứng. Theo ông, trước đây nhiều vụ việc chỉ giới hạn trong phạm vi nhỏ, nhưng hiện nay có thể nhanh chóng lan rộng, thu hút sự chú ý của cộng đồng và cả cơ quan chức năng. Khi việc xử lý chưa thỏa đáng, dư luận tiếp tục tạo áp lực để vụ việc được làm rõ.

Ở góc độ thực tiễn, Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh - Phòng Cảnh sát hình sự (PC02) Công an TP Hồ Chí Minh cho rằng vai trò của người dân ngày càng rõ nét trong thời đại số. Các clip, hình ảnh do người dân cung cấp giúp lực lượng chức năng nhanh chóng nhận diện đối tượng, xác định phương tiện và hướng di chuyển. So với trước đây, một video xuất hiện đúng thời điểm có thể rút ngắn đáng kể quá trình truy xét.

Không chỉ dừng lại ở tốc độ, mạng xã hội còn thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng. Một người đăng tải có thể kéo theo nhiều người nhận diện, nhiều nạn nhân lên tiếng, từ đó từng bước hoàn thiện bức tranh về hành vi vi phạm. Theo Đại úy Thịnh, mạng xã hội có ba giá trị chính gồm khả năng lan truyền nhanh, lưu giữ hình ảnh và khơi dậy sự tham gia, nhưng cần được kiểm chứng đúng quy trình để phát huy hiệu quả.

Tuy nhiên, sức mạnh này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Ông Võ Đỗ Thắng cảnh báo không phải mọi thông tin trên mạng đều xuất phát từ cộng đồng thực sự. Một số nhóm có thể sử dụng công nghệ để tạo làn sóng dư luận phục vụ mục đích riêng, khiến ranh giới giữa giám sát tích cực và áp lực tiêu cực trở nên mong manh.

Thực tế, sự xuất hiện của các "nông trại điện thoại", tài khoản ảo nhằm định hướng dư luận khiến không phải mọi thông tin lan truyền đều phản ánh đúng bản chất sự việc.

Ở góc độ pháp lý, luật sư Đồng Văn Vương, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, nhấn mạnh thông tin trên mạng xã hội chỉ là nguồn tin ban đầu. Để trở thành chứng cứ, dữ liệu như clip hay hình ảnh phải được thu thập hợp pháp, kiểm chứng và giám định theo đúng quy định. Áp lực dư luận có thể thúc đẩy tiến độ xử lý, nhưng không được chi phối việc đánh giá chứng cứ hay phán quyết của tòa án.

Ngoài ra, thông tin sai lệch cũng là nguy cơ đáng lo ngại. Các clip bị cắt ghép, suy diễn hoặc gán nhầm danh tính không chỉ gây khó khăn cho quá trình điều tra mà còn có thể khiến người vô tội bị ảnh hưởng. Người chia sẻ thông tin sai sự thật có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ.

Từ thực tiễn điều tra, Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh cũng lưu ý việc lan truyền thông tin quá sớm có thể làm lộ hướng điều tra, tạo điều kiện để đối tượng bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ. Người dân nên ưu tiên cung cấp thông tin trực tiếp cho cơ quan chức năng thay vì đăng tải tràn lan.

Các chuyên gia cho rằng, mạng xã hội có thể giúp rút ngắn hành trình đi tới công lý, nhưng không thể thay thế quy trình pháp luật. Một đoạn clip hay làn sóng dư luận chỉ là điểm khởi đầu, trong khi kết luận cuối cùng phải dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật.

Trong bối cảnh xã hội số, mỗi người dân vừa là người chứng kiến, vừa là người truyền tải thông tin. Tuy nhiên, đi kèm với đó là trách nhiệm kiểm chứng, tránh suy diễn và không biến mạng xã hội thành nơi phán xét. Chỉ khi cân bằng giữa sức mạnh cộng đồng và khuôn khổ pháp luật, công lý mới được bảo đảm một cách đúng đắn.