Đây không chỉ là không gian vui chơi, giải trí sau một năm lao động vất vả, mà còn là nghi lễ linh thiêng để tạ ơn thần linh, cầu chúc cho bản làng khỏe mạnh, mùa màng bội thu và đặc biệt là cầu con cái cho những gia đình hiếm muộn. Gầu Tào trong tiếng Mông có nghĩa là "chơi ngoài tào" hay "hội đạp núi", một nét văn hóa mang đậm tính nhân văn và sức sống mãnh liệt của cư dân vùng cao.

Cây nêu và những nghi thức linh thiêng

Trung tâm của lễ hội là cây nêu – biểu tượng kết nối giữa đất trời và là nơi ngự trị của các vị thần trong suốt thời gian diễn ra ngày vui của bản làng. Việc dựng cây nêu được thực hiện vô cùng cẩn trọng; người ta chọn một cây tre già, thẳng, không bị cụt ngọn để làm thân nêu. Trên đỉnh cây thường treo một bó lá chè, một dải vải lanh màu đỏ và đen cùng một bầu rượu. Dải vải lanh tượng trưng cho sự kết nối dòng họ, còn bầu rượu là lời mời gọi thần linh xuống chung vui cùng con người.

Nghi lễ bắt đầu bằng lời khấn của thầy cúng, mời tổ tiên và thần núi về chứng giám lòng thành của gia chủ và bản làng. Sau phần lễ trang nghiêm là tiếng nổ của pháo hiệu hoặc tiếng hú vang vọng của thanh niên, đánh dấu thời điểm bắt đầu phần hội rộn ràng.

Nếu cây nêu là linh hồn thì tiếng khèn là nhịp đập của lễ hội Gầu Tào. Những chàng trai Mông với chiếc khèn trên tay, vừa thổi vừa thực hiện những động tác múa điêu luyện như quay tại chỗ, lăn người, đá chân. Tiếng khèn lúc trầm, lúc bổng như tiếng gió qua khe đá, như tiếng lòng của người con trai gửi đến người con gái mình thương.

Các trò chơi dân gian cũng là phần không thể thiếu, thu hút đông đảo bà con tham gia như múa khèn để thể hiện bản lĩnh, tài hoa hay đẩy gậy, kéo co để phô diễn sức mạnh cơ bắp và tinh thần đoàn kết. Những hội chọi chim, chọi dê cho thấy sự gắn bó giữa con người và vật nuôi, trong khi hát giao duyên (Gầu Plềnh) lại là nơi những đôi lứa tìm hiểu và trao gửi tình cảm qua những câu hát ví vần.

Gìn giữ bản sắc giữa dòng chảy hiện đại

Hiện nay, Lễ hội Gầu Tào đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tại các huyện như Mường Khương, Bắc Hà (Lào Cai) hay Đồng Văn (Hà Giang), lễ hội không chỉ gói gọn trong phạm vi dòng họ mà đã trở thành sự kiện văn hóa - du lịch quy mô lớn. Việc tổ chức Gầu Tào gắn với các không gian chợ phiên và lưu trú homestay đang giúp du khách có cơ hội trải nghiệm văn hóa Mông chân thực nhất.

Tuy nhiên, thách thức đặt ra là làm sao giữ được sự linh thiêng của các nghi lễ truyền thống trước xu hướng thương mại hóa. Ngành văn hóa các địa phương đang nỗ lực khuyến khích nghệ nhân trực tiếp đứng ra tổ chức, giữ đúng các bài cúng và điệu múa cổ truyền. 

Gầu Tào không chỉ là một lễ hội, đó là nơi người Mông khẳng định căn sắc tộc, là sợi dây liên kết cộng đồng bền chặt. Giữa nắng xuân ấm áp, hình ảnh những bộ váy áo thổ cẩm rực rỡ hòa cùng tiếng khèn vang vọng khắp thung lũng đã tạo nên một bức tranh nhân văn tuyệt đẹp nơi biên cương Tổ quốc./.