Cải cách thể chế từ lâu đã được xác định là một trong ba đột phá chiến lược của Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế thế giới đang trải qua những biến động khó lường, yêu cầu về việc làm mới thể chế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Những ghi nhận thực tiễn đầu năm 2026 cho thấy, đây không còn là những khẩu hiệu mà đã chuyển hóa thành hành động thực chất. Nghị quyết 02/NQ-CP năm 2026 đã đặt ra những mục tiêu đột phá về chỉ số năng lực cạnh tranh, khẳng định quyết tâm của Chính phủ trong việc lấy sự hài lòng của doanh nghiệp làm thước đo. Việc dọn dẹp các "giấy phép con" không chỉ là xóa bỏ văn bản rườm rà, mà là xóa bỏ tư duy quản lý cũ, thay thế bằng tinh thần phục vụ và đồng hành. Với khởi đầu sôi động khi kim ngạch xuất nhập khẩu nửa đầu tháng 1 đạt hơn 39 tỷ USD, Việt Nam đang tự tin hướng tới mục tiêu 1.000 tỷ USD nhờ bệ phóng từ những cải cách mạnh mẽ này.

Tư duy quản lý mới hướng tới mục tiêu chuyển từ kiểm soát sang kiến tạo và đồng hành

Trong bối cảnh hiện nay, Chính phủ Việt Nam xác định cải cách thể chế là "đột phá của đột phá". Các chuyên gia nhận định, việc cắt giảm điều kiện kinh doanh đã chuyển từ số lượng sang chất lượng, tập trung vào các lĩnh vực thực chất như đất đai, đầu tư và thủ tục xuất nhập khẩu. 

Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), chỉ rõ điểm nghẽn lớn nhất nằm ở sự chồng chéo giữa các văn bản pháp luật. Tình trạng "luật chờ nghị định, nghị định chờ thông tư" vẫn gây lúng túng cho người thực thi và doanh nghiệp. Ông Cung nhấn mạnh, nếu không quyết liệt dọn dẹp quy định mâu thuẫn, doanh nghiệp sẽ mãi loay hoay trong vòng xoáy tuân thủ thay vì tập trung sản xuất. Đồng thời, việc thiết lập cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm là yếu tố then chốt để tháo gỡ tâm lý e ngại đang cản trở tiến trình cải cách tại một số địa phương hiện nay.

Tiếp nối góc nhìn này, chuyên gia tài chính ngân hàng, Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu cho rằng khơi thông thể chế phải đi đôi với khơi thông dòng vốn. Ông kiến nghị linh hoạt hóa các quy định về tài sản thế chấp và xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp theo tiêu chuẩn quốc tế để vốn thực sự chảy vào khu vực sản xuất. Khi rủi ro pháp lý giảm, lãi suất cho vay sẽ có dư địa hạ nhiệt, giúp doanh nghiệp bớt gánh nặng tài chính. 

Đồng tình với quan điểm đó, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa (VINASME) khẳng định sự minh bạch ở cấp địa phương là chìa khóa khơi thông nguồn lực xã hội. Việc số hóa hoàn toàn thủ tục hành chính không chỉ giảm chi phí không chính thức mà còn củng cố niềm tin để nhà đầu tư nội địa mở rộng quy mô. Chuyên gia kinh tế, Tiến sĩ Cấn Văn Lực cũng đánh giá cao các chính sách tài khóa linh hoạt đã giúp doanh nghiệp bảo toàn dòng vốn, đồng thời nhận định thị trường chứng khoán đang đón chu kỳ tăng trưởng mới từ bệ phóng lợi nhuận và sự hội tụ của dòng vốn ngoại.

Xây dựng hệ sinh thái bền vững để thu hút dòng vốn đầu tư thế hệ mới

Cải cách thể chế không chỉ dừng lại ở việc gỡ khó mà còn phải hướng tới các tiêu chuẩn xanh để giữ chân các tập đoàn đa quốc gia. Với tổng vốn đầu tư kỷ lục năm 2025, Việt Nam bước vào năm 2026 bằng vị thế mới: một cứ điểm công nghệ cao nơi thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh. 

Đại diện Tập đoàn Lego tại Việt Nam chia sẻ, cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) là lý do chính giúp họ tự tin mở rộng quy mô tại Bình Dương. Dự án này là hình mẫu về sản xuất trung hòa carbon, tạo hiệu ứng lan tỏa cho các doanh nghiệp phụ trợ trong nước. Từ phía EuroCham và AmCham, sự ổn định của hệ thống chính sách được ví như "thỏi nam châm" thu hút FDI chất lượng cao. Các tổ chức này cũng mong muốn Việt Nam tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về bảo mật dữ liệu và hạ tầng số để bắt kịp kỷ nguyên kinh tế số toàn cầu, tạo sân chơi công bằng cho các nhà đầu tư thế hệ mới.

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Lê Tiến Trường, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex), nhận định cải cách thể chế xanh hiện nay là mệnh lệnh từ thị trường. Khi các thị trường lớn như EU áp dụng quy chuẩn khắt khe về kinh tế tuần hoàn, ngành dệt may rất cần khung pháp lý cụ thể về tái sử dụng nước thải và ưu đãi thuế cho điện mặt trời mái nhà. Nếu thể chế không bắt kịp các cam kết quốc tế, sản phẩm Việt Nam sẽ tự đánh mất lợi thế cạnh tranh. Việc áp dụng mô hình ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) đã trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận các khoản vay ưu đãi từ các định chế tài chính quốc tế.

 Một hệ thống thể chế hoàn thiện sẽ tạo ra lộ trình rõ ràng để doanh nghiệp thực hiện chuyển đổi này mà không bị quá tải về chi phí. Khi môi trường kinh doanh được tối ưu hóa, thể chế sẽ trở thành loại tài sản vô hình mang lại giá trị thặng dư cực lớn, giúp Việt Nam vươn xa trên trường quốc tế và hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045./.