Những ngày đầu tháng 3/2026, nhiều vụ án liên quan đến hành vi trốn thuế đã được khởi tố tại một số địa phương, thu hút sự quan tâm của dư luận.

Ngày 12/3, Công an tỉnh Ninh Bình khởi tố hai giám đốc doanh nghiệp là Trần Văn Khánh và Trần Văn Đoàn về tội “Trốn thuế”. Theo cơ quan điều tra, hai người này đã mua hóa đơn giá trị gia tăng khống từ các công ty “ma” tại TP Hồ Chí Minh để hợp thức hóa chi phí, qua đó trốn hơn 2,5 tỷ đồng tiền thuế.

Trước đó, Công an tỉnh Tuyên Quang cũng khởi tố ba giám đốc doanh nghiệp liên quan các vụ trốn thuế với tổng số tiền hơn 1,8 tỷ đồng. Các bị can bị cáo buộc mua hóa đơn khống để hợp thức hóa chi phí và không lập hóa đơn khi bán hàng nhằm che giấu doanh thu thực tế.

Đầu tháng 2/2026, chủ doanh nghiệp tư nhân Tigit Motorbikes tại TP Hồ Chí Minh cũng bị bắt tạm giam vì sử dụng tài khoản cá nhân để che giấu hơn 2 tỷ đồng doanh thu, qua đó trốn gần 477 triệu đồng tiền thuế. Trước đó nữa, vụ việc doanh nhân Nguyễn Hòa Bình bị điều tra bổ sung hành vi trốn thuế gần 30 tỷ đồng liên quan đến các công ty Vimo và AntEx cũng gây chú ý trong dư luận.

Những vụ việc này cho thấy hành vi trốn thuế không chỉ xuất hiện ở quy mô nhỏ mà còn xảy ra trong nhiều lĩnh vực kinh doanh khác nhau. Một vấn đề pháp lý được nhiều người quan tâm là khi nào vi phạm thuế bị coi là tội phạm hình sự.

Theo luật sư Nguyễn Tiến Hòa (Công ty Luật TNHH ASL), tội trốn thuế được quy định tại Điều 200 của Bộ luật Hình sự 2015.

Đây là hành vi sử dụng các thủ đoạn gian dối nhằm làm giảm hoặc không nộp số thuế phải nộp cho Nhà nước. Trên thực tế, hành vi trốn thuế có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức như không xuất hóa đơn khi bán hàng hóa, dịch vụ; kê khai doanh thu thấp hơn thực tế; hoặc sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp để hạch toán chi phí.

Một thủ đoạn khá phổ biến là mua hóa đơn khống từ các “doanh nghiệp ma” – những doanh nghiệp chỉ tồn tại trên giấy tờ, không có hoạt động kinh doanh thực tế. Các hóa đơn này được bán cho doanh nghiệp khác để hợp thức hóa chi phí đầu vào.

Trong các vụ án tại Ninh Bình và Tuyên Quang, cơ quan điều tra xác định các bị can đã mua nhiều hóa đơn giá trị gia tăng bất hợp pháp nhằm giảm số thuế phải nộp hoặc tăng số thuế được khấu trừ. Ngoài ra, việc không lập hóa đơn khi bán hàng để che giấu doanh thu cũng có thể bị xem là hành vi trốn thuế nếu có mục đích gian dối.

Theo luật sư Nguyễn Tiến Hòa, bản chất của tội trốn thuế nằm ở yếu tố cố ý gian dối: người vi phạm biết rõ nghĩa vụ thuế nhưng vẫn cố tình thực hiện các hành vi nhằm né tránh nghĩa vụ đó.

Không phải mọi sai sót trong kê khai thuế đều dẫn đến trách nhiệm hình sự. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp có thể mắc lỗi do nhầm lẫn khi kê khai, chậm nộp hồ sơ thuế hoặc chậm nộp tiền thuế. Những vi phạm này thường chỉ bị xử phạt hành chính theo quy định của pháp luật về thuế.

Tuy nhiên, nếu có hành vi gian dối nhằm trốn thuế và đạt đến mức nhất định, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015, cá nhân có thể bị xử lý hình sự khi số tiền trốn thuế từ 100 triệu đồng trở lên. Trường hợp số tiền dưới 100 triệu đồng, người vi phạm vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu trước đó từng bị xử phạt hành chính về hành vi trốn thuế hoặc đã bị kết án về tội này mà chưa được xóa án tích.

Như vậy, ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự không chỉ phụ thuộc vào số tiền trốn thuế mà còn dựa trên yếu tố gian dối và tiền sử vi phạm của người nộp thuế.

Theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, tội trốn thuế thuộc nhóm tội phạm kinh tế. Cá nhân phạm tội có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 4,5 tỷ đồng hoặc bị phạt tù từ 3 tháng đến 7 năm, tùy theo mức độ và tính chất vi phạm.

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định trong một thời gian nhất định.

Đối với pháp nhân thương mại, mức phạt tiền có thể lên tới 10 tỷ đồng. Trong các trường hợp nghiêm trọng, doanh nghiệp còn có thể bị đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn.

Theo thống kê, trong năm 2025, cơ quan thuế đã chuyển 39 hồ sơ kiến nghị khởi tố và hơn 38.000 tin báo liên quan đến vi phạm thuế cho cơ quan công an. Các số liệu này cho thấy việc xử lý hành vi trốn thuế đang được tăng cường trong thời gian gần đây.

Theo luật sư Nguyễn Tiến Hòa, việc phân định ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm về thuế có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, đồng thời tránh tình trạng hình sự hóa các quan hệ kinh tế phát sinh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong từng vụ việc cụ thể, cơ quan chức năng sẽ xem xét toàn diện các yếu tố như mức độ thiệt hại, hành vi gian dối và lỗi của người vi phạm trước khi quyết định áp dụng chế tài phù hợp.