Khánh Hòa phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na

Tín ngưỡng thờ Mẫu - giá trị văn hóa được trao truyền

Trong đời sống tinh thần của người Việt, hình tượng người Mẹ luôn giữ một vị trí đặc biệt. Từ tình mẫu tử trong đời sống gia đình đến tín ngưỡng tôn thờ các vị nữ thần, hình ảnh Mẹ gắn với sự sinh thành, chở che, bao dung và những ước vọng về cuộc sống bình an, no đủ. Chính vì vậy, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa, tâm linh của cộng đồng người Việt ở nhiều vùng miền.

Tại Khánh Hòa, tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na mang những đặc điểm riêng được hình thành trong quá trình giao lưu văn hóa lâu dài. Không gian tiêu biểu là Tháp Bà Pô Nagar, di tích quốc gia đặc biệt bên dòng sông Cái Nha Trang, nơi đồng bào Chăm tôn kính nữ thần Pô Nagar - Mẹ xứ sở, trong khi cộng đồng người Việt thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu. 

Sự hiện diện của các thực hành tín ngưỡng tại đây cho thấy quá trình giao thoa, tiếp biến văn hóa, đồng thời phản ánh sự dung hòa, tôn trọng và gắn kết giữa các cộng đồng cư dân cùng sinh sống trên vùng đất.

Cùng với Tháp Bà Pô Nagar, Am Chúa và gần 20 di tích thờ Mẫu khác trên địa bàn Khánh Hòa tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, trong đó hơn 10 di tích gắn với việc thờ Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Những giá trị ấy không tồn tại đơn thuần trong các di tích, mà được tiếp nối qua nghi lễ, phong tục, nghệ thuật trình diễn và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Tín ngưỡng thờ Mẫu kết tinh từ giao thoa văn hóa

Một trong những nét đặc sắc của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na tại Khánh Hòa là múa bóng. Qua trang phục, âm nhạc, lời ca, điệu múa và nghi lễ, cộng đồng thể hiện sự tôn kính, lòng biết ơn đối với Thánh Mẫu, đồng thời gửi gắm những quan niệm về con người, thiên nhiên và cuộc sống.

Điều đáng chú ý là các thực hành này vừa có sự kế thừa những yếu tố chung của tín ngưỡng thờ Mẫu, vừa tạo nên cách thức biểu đạt phù hợp với điều kiện văn hóa của địa phương. Chính quá trình giao lưu, tiếp biến đã góp phần làm nên diện mạo riêng của tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na, đồng thời cho thấy sức sống của văn hóa dân gian trong quá trình cộng đồng gìn giữ và sáng tạo.

Ở góc độ rộng hơn, di sản này còn phản ánh một giá trị đáng trân trọng: sự chung sống và giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc. Từ nền tảng tín ngưỡng của cư dân Chăm đến quá trình tiếp nhận và phát triển trong cộng đồng người Việt, hình tượng nữ thần và người Mẹ được biểu đạt bằng những hình thức khác nhau nhưng cùng hướng tới những giá trị nhân văn như lòng biết ơn, sự che chở, đoàn kết và khát vọng về cuộc sống tốt đẹp.

Đây cũng là cơ sở quan trọng để việc lập hồ sơ đề cử UNESCO không chỉ tập trung vào nghi lễ hay hình thức trình diễn, mà cần nhận diện toàn diện chủ thể di sản, không gian thực hành, quá trình trao truyền tri thức, kỹ năng và vai trò của cộng đồng trong việc gìn giữ di sản.

Tín ngưỡng thờ Mẫu cần được bảo tồn từ cộng đồng

Việc Chính phủ cho phép Khánh Hòa phối hợp với thành phố Huế và một số địa phương nghiên cứu, lập hồ sơ trình UNESCO xem xét ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na" là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đặt ra yêu cầu cao đối với công tác nghiên cứu và bảo tồn.

Trước hết, cần tiếp tục nhận diện đầy đủ các giá trị của di sản trên cơ sở khoa học, hệ thống hóa tư liệu, hình ảnh, ghi chép và những tri thức đang được cộng đồng lưu giữ. Đặc biệt, việc lập hồ sơ cần làm rõ vai trò của các chủ thể thực hành, bởi cộng đồng chính là nơi di sản được gìn giữ, trao truyền và tiếp tục phát triển qua các thế hệ.

Trong quá trình này, bảo tồn không nên được hiểu đơn thuần là lưu giữ những gì đã có, mà cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện một cách phù hợp trong đời sống đương đại. Việc phát huy giá trị di sản cần đi đôi với bảo đảm tính chân thực, tôn trọng cộng đồng thực hành, tránh thương mại hóa hoặc biến các nghi lễ truyền thống thành những hoạt động mang tính trình diễn đơn thuần.

Nếu được chuẩn bị công phu, khoa học và đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm, hồ sơ đề cử không chỉ là cơ hội giới thiệu một giá trị văn hóa đặc sắc của Khánh Hòa với quốc tế, mà còn là dịp để chính cộng đồng nhìn lại, nhận diện và củng cố ý thức gìn giữ di sản của mình.

Hành trình hướng tới UNESCO vì thế không chỉ hướng đến một danh hiệu, mà quan trọng hơn là tạo thêm động lực để những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục sống trong cộng đồng. 

Bảo tồn đúng cách, phát huy có trách nhiệm và để cộng đồng thực sự là chủ thể của di sản sẽ góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam, đồng thời lan tỏa những giá trị về sự giao lưu, đoàn kết và hòa hợp giữa các cộng đồng đến bạn bè quốc tế.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html