Giữa một đất nước dày đặc di sản khảo cổ như Thổ Nhĩ Kỳ, thành phố cổ Ephesus vẫn nổi bật như một “viên ngọc quý”. Khu di tích này được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới và trong năm 2025 đã đón khoảng 2,5 triệu lượt khách tham quan.

Được hình thành từ thế kỷ 10 trước Công nguyên, Ephesus trải rộng trên diện tích khoảng 1.600 mẫu Anh, lớn gấp khoảng 10 lần Disneyland. Nơi đây từng là một trung tâm thương mại sầm uất, nằm gần cửa sông Kaystros và kết nối giao thương giữa phương Đông và phương Tây. Những nhân vật lịch sử nổi tiếng như Alexander Đại đế hay cặp đôi Antony – Cleopatra từng đặt chân tới thành phố này.

Một trong những công trình nổi bật gắn với Ephesus là đền Artemis – được xây dựng từ thế kỷ 6 trước Công nguyên và từng được xếp vào bảy kỳ quan của thế giới cổ đại. Dù ngày nay chỉ còn lại dấu tích, ngôi đền vẫn là biểu tượng cho thời kỳ hoàng kim của thành phố.

Bước vào khu di tích, du khách có thể đi dọc phố Curetes – một trong ba trục đường chính vẫn còn lát đá cẩm thạch. Hai bên đường là tàn tích các công trình tôn giáo, dân sự cùng những bức tượng từng tôn vinh các công dân danh tiếng. Các hốc tường hình bầu dục từng dùng đặt đèn chiếu sáng, và hiện nay các tour tham quan ban đêm giúp tái hiện phần nào không khí cổ xưa của thành phố.

Đền Hadrian, xây dựng năm 138 sau Công nguyên theo phong cách Corinth, là một trong những công trình thanh nhã nhất tại đây. Mái gỗ đã mất theo thời gian, nhưng những vòm trang trí cao khoảng 8 mét cùng phù điêu Medusa vẫn tồn tại gần như nguyên vẹn sau gần 2.000 năm.

Nổi bật nhất trong quần thể Ephesus là Thư viện Celsus – biểu tượng kiến trúc La Mã với mặt tiền cao gần 17 mét. Những cột đá cẩm thạch và hệ thống cửa sổ tạo hiệu ứng thị giác khiến công trình hai tầng trông đồ sộ hơn thực tế, trở thành điểm chụp ảnh quen thuộc của du khách.

Ephesus cũng cho thấy trình độ kỹ thuật đáng kinh ngạc của người La Mã cổ đại. Nhà vệ sinh công cộng với 36 chỗ ngồi nối liền hệ thống thoát nước, cùng Nhà tắm Scholastica – tổ hợp tắm công cộng có thể phục vụ tới 1.000 người – phản ánh đời sống sinh hoạt cộng đồng sôi động của cư dân xưa.

Gần đó là khu Terrace Houses, gồm bảy ngôi nhà quý tộc La Mã được bảo tồn tốt, với các bích họa, tranh khảm màu sắc và hệ thống dẫn nước nóng – lạnh tinh vi. Du khách muốn tham quan khu vực này cần mua vé phụ thu ngoài vé vào cổng chính.

Theo các nhà nghiên cứu, công trình Prytaneion – trung tâm hành chính và nghi lễ của thành phố – là địa điểm quan trọng chỉ sau đền Artemis. Hai tượng thần Artemis tìm thấy tại đây hiện được trưng bày ở Bảo tàng Ephesus.

Thành phố còn mang dấu ấn của Kitô giáo sơ khai, với Nhà hát Lớn sức chứa khoảng 25.000 người – nơi từng diễn ra biểu diễn nghệ thuật, hội họp công cộng và các nghi lễ tôn giáo. Con đường Harbour với hàng cột dẫn ra cảng biển xưa nay đã cách xa bờ biển do phù sa bồi lấp, một trong những nguyên nhân khiến Ephesus dần bị bỏ hoang từ thế kỷ 15.

Ngày nay, Ephesus không chỉ là điểm đến khảo cổ hàng đầu thế giới mà còn là cánh cửa đưa du khách ngược dòng thời gian, chạm vào một trong những đô thị rực rỡ nhất của thế giới cổ đại./.