Hệ thống địa đạo tại Việt Nam là một "kỳ quan ngầm" vô tiền khoáng hậu trong lịch sử quân sự thế giới. Không giống như những pháo đài kiên cố lộ thiên, địa đạo là sự ẩn mình vào lòng đất mẹ để tồn tại và chiến đấu. Đây không đơn thuần là những hầm trú ẩn, mà là những thành phố ngầm với đầy đủ chức năng: từ phòng họp, nhà bếp, bệnh xá cho đến không gian văn hóa.

Theo TS. Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, giá trị lớn nhất của địa đạo Việt Nam nằm ở sự tương tác đặc biệt giữa con người và địa chất. "Người dân Việt Nam đã am hiểu sâu sắc đặc tính của thổ nhưỡng — từ đất sét cứng tại Củ Chi đến đất đỏ basalt tại Vĩnh Linh — để kiến tạo nên một cấu trúc bền vững mà không cần đến bê tông cốt thép. Đó là biểu hiện cao nhất của sự thích ứng và sáng tạo trong hoàn cảnh ngặt nghèo nhất", TS. Việt nhận định.

Một trong những tiêu chí quan trọng để UNESCO xem xét di sản chính là tính toàn vẹn và giá trị nhân văn nổi bật toàn cầu. Địa đạo Củ Chi với hơn 250 km đường hầm chằng chịt như mạng nhện là minh chứng cho một học thuyết quân sự dựa vào dân. Trong khi đó, địa đạo Vịnh Mốc lại kể câu chuyện về sự sinh tồn mãnh liệt, nơi những đứa trẻ vẫn được sinh ra và lớn lên dưới lòng đất giữa làn mưa bom bão đạn.

Anh Mark H., một du khách đến từ Anh chia sẻ sau chuyến tham quan: "Tôi đã đi nhiều nơi, nhưng chưa từng thấy nơi nào mà lằn ranh giữa sự sống và cái chết lại mỏng manh nhưng bền bỉ đến thế. Đi giữa những lối hầm nhỏ hẹp này, tôi không thấy sự sợ hãi, tôi thấy một sức mạnh tinh thần khủng khiếp". Ý kiến của những du khách nước ngoài như Mark cho thấy địa đạo đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một di tích chiến tranh để trở thành một điểm chạm về cảm xúc nhân văn.

Tuy nhiên, hành trình đưa địa đạo trở thành Di sản Thế giới không chỉ có hào quang. Theo ông Phạm Xuân Phúc, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), việc bảo tồn địa đạo đang đối mặt với những thách thức lớn về môi trường. "Độ ẩm, sự xâm thực của rễ cây và áp lực từ hoạt động du lịch đang tác động trực tiếp lên các vách hầm. Chúng ta cần một chiến lược bảo tồn bền vững, dựa trên các nghiên cứu địa chất và vật liệu học hiện đại để giữ gìn nguyên trạng 'vết tích thời gian' của hệ thống này".

Giá trị của địa đạo Việt Nam trong hồ sơ UNESCO còn được nhấn mạnh ở "tính bản địa". Nó phản ánh truyền thống đánh giặc từ thời cha ông: lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều. Sự kết nối giữa hệ thống địa đạo với các di tích trên mặt đất tạo nên một quần thể di sản sống động. Đây là bài học về lòng yêu nước được viết bằng máu và mồ hôi dưới sâu trong lòng đất, một thông điệp hòa bình được gửi đi từ quá khứ gian khổ.

Khi hồ sơ được hoàn thiện, thế giới sẽ nhìn nhận địa đạo Việt Nam không chỉ là một pháo đài quân sự, mà là một kiệt tác về sự sáng tạo của con người. Đó là nơi tinh thần dân tộc hòa quyện cùng địa tầng văn hóa, tạo nên một giá trị bền vững mãi với thời gian. Việc định danh di sản thế giới cho địa đạo chính là sự tôn vinh xứng đáng cho bản lĩnh Việt Nam trong dòng chảy lịch sử nhân loại./.