Dưới hàng chục, hàng trăm mét nước sâu, những cánh rừng già từng là nơi cư ngụ của muông thú nay đã trở thành những "thành phố chìm", nơi dòng chảy của sự sống chuyển dịch từ trên cạn xuống lòng hồ, tạo nên những quy luật sinh học hoàn toàn khác biệt.

Một trong những hiện tượng kỳ thú nhất tại các hồ thủy điện lớn chính là sự tồn tại của những cánh rừng chìm. Khi nước dâng cao, những thân cây gỗ lớn không bị mục nát ngay lập tức do môi trường yếm khí và áp suất nước sâu. Chúng đứng đó như những bộ xương khô dưới đáy hồ, tạo thành một ma trận chằng chịt, trở thành nơi trú ẩn lý tưởng cho các loài cá và sinh vật thủy sinh.

Theo TS. Nguyễn Văn Nam, chuyên gia nghiên cứu sinh thái học nước ngọt, hệ sinh thái lòng hồ thủy điện là một mô hình biến đổi cưỡng bức nhưng đầy sức sống. "Việc ngăn dòng đã biến một hệ sinh thái sông chảy (lotic) thành một hệ sinh thái hồ đứng. Các loài cá sông truyền thống phải thích nghi hoặc nhường chỗ cho các loài cá hồ phát triển mạnh mẽ. Đặc biệt, những gốc cây chìm dưới đáy không chỉ là nơi ẩn nấp mà còn là giá thể để các loài rong rêu, phiêu sinh vật bám vào, tạo nên một chuỗi thức ăn mới vô cùng phong phú", TS. Nam phân tích.

Hành trình thám hiểm lòng hồ thủy điện bằng các thiết bị lặn chuyên dụng là một trải nghiệm rợn ngợp. Những thợ lặn chuyên nghiệp tại hồ Hòa Bình kể lại cảm giác khi bơi giữa những ngọn cây cổ thụ chìm sâu 40m. Ở đó, ánh sáng mặt trời chỉ là những sợi chỉ mờ ảo. Trong không gian tĩnh lặng ấy, sự sống vẫn hiện hữu bền bỉ: những đàn cá lăng, cá chiên khổng lồ len lỏi giữa các kẽ thân cây mục, tận dụng sự bảo vệ tự nhiên của "rừng sắt" để tránh kẻ thù.

Dưới góc nhìn quản lý môi trường, sự phân hủy hữu cơ từ các cánh rừng chìm trong những thập kỷ đầu tiên sau khi tích nước là một vấn đề lớn. Quá trình này tạo ra khí metan ($CH_4$) và ảnh hưởng đến nồng độ oxy hòa tan trong nước. Tuy nhiên, sau hơn 30 năm (như trường hợp hồ Hòa Bình), hệ sinh thái đã đạt đến trạng thái cân bằng mới. Tầng đáy lòng hồ giờ đây đã phủ một lớp bùn phù sa màu mỡ, trở thành "túi chứa" dinh dưỡng nuôi sống toàn bộ sinh vật trong hồ.

Ông Lương Văn Tự, một ngư dân có hơn 20 năm bám lòng hồ Sơn La chia sẻ về sự thay đổi của nguồn lợi thủy sản: "Trước đây ở sông thì chỉ có cá nhỏ, nhưng từ ngày có hồ, cá to nhiều vô kể. Chúng tôi phải học cách thả lưới ở những vùng có cây chìm, rất dễ rách lưới nhưng đó lại là nơi cá tập trung nhiều nhất. Lòng hồ không chỉ cho điện mà còn nuôi sống hàng nghìn hộ dân bằng nghề nuôi cá lồng và đánh bắt tự nhiên".

Tuy nhiên, bí ẩn lớn nhất vẫn nằm ở các vùng hang động đá vôi bị ngập nước. Tại vùng hồ thủy điện Tuyên Quang hay Bản Chát, những hang động vốn thuộc về núi rừng nay đã đầy nước, tạo thành những mê cung dưới lòng đất mà con người vẫn chưa thể khám phá hết. Đây có thể là nơi cư trú của những loài sinh vật đặc hữu mới hoặc những loài vốn tưởng đã tuyệt chủng.

Sự biến đổi của hệ sinh thái hồ thủy điện cũng đặt ra những thách thức về bảo tồn đa dạng sinh học. Việc du nhập các loài cá ngoại lai và sự thay đổi chu kỳ mực nước theo mùa của nhà máy điện làm xáo trộn thói quen sinh sản của nhiều loài bản địa. Các nhà khoa học đang nỗ lực xây dựng các "đảo nhân tạo" và bãi đẻ nhân tạo để giúp duy trì giống nòi cho các loài cá quý hiếm.

Hệ sinh thái bí ẩn dưới đáy hồ thủy điện là minh chứng cho sự kiên cường của tự nhiên. Ngay cả khi môi trường sống bị thay đổi hoàn toàn bởi bàn tay con người, sự sống vẫn tìm được cách để vươn lên, thích nghi và tỏa sáng theo một cách riêng. Những cánh rừng chìm và thế giới thủy sinh dưới lòng hồ không chỉ là bí ẩn cần được khám phá, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của chúng ta trong việc quản lý và khai thác tài nguyên một cách bền vững.

Đi tìm lời giải cho những mật mã dưới đáy hồ là đi tìm sự hài hòa giữa nhu cầu phát triển và sự trân trọng những giá trị thiên nhiên khuất lấp dưới làn nước thẳm./.