Kiệt tác đánh đố hậu thế hơn một thế kỷ

Đài thờ Trà Kiệu được phát hiện năm 1918 tại tháp chính của kinh đô Trà Kiệu, tỉnh Quảng Nam và chính thức được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 2012. Đây là một kiệt tác tiêu biểu của nghệ thuật điêu khắc Chămpa thế kỷ VII - VIII, được làm từ đá sa thạch với những đường nét chạm trổ tinh xảo, thể hiện trình độ thẩm mỹ bậc thầy của nghệ nhân xưa.

Dù được nghiên cứu từ sớm, nội dung của các bức phù điêu bao quanh đài thờ vẫn là đề tài tranh luận sôi nổi. Trước đây, nhiều học giả cố gắng đặt các hình tượng này vào khung thần thoại Ấn Độ giáo nhưng chưa đạt được sự nhất quán toàn bộ. Tuy nhiên, dựa trên các nghiên cứu liên ngành mới nhất, một giả thuyết đầy thuyết phục đã được đưa ra: Đài thờ Trà Kiệu chính là một bản trường ca bằng đá tái hiện các cột mốc quan trọng trong cuộc đời Đức Phật.

Bốn mặt đài thờ và hành trình từ thái tử đến bậc giác ngộ

Mặt A tái hiện màn thị uy của bậc vĩ nhân thông qua cuộc thi bắn cung. Đây là khoảnh khắc Thái tử Siddhārtha chứng minh sức mạnh của một chiến binh hoàn hảo khi nhấc bổng cây cung huyền thoại Simhahanu và bắn mũi tên xuyên thủng bảy cây thốt nốt. Hình ảnh này khẳng định uy lực tuyệt đối của Ngài trước khi bắt đầu hành trình từ bỏ vinh hoa để tìm kiếm chân lý.

Mặt B và mặt C mô tả sự chuyển biến tâm linh và cuộc hội ngộ chấn động. Nếu mặt B khắc họa cuộc "Xuất ly" đầy đau đớn khi Thái tử rời bỏ cung điện trên con ngựa Kanthaka, thì mặt C lại đạt đến trình độ biểu tượng tinh tế khi tái hiện cảnh Đức Phật trở về cố hương hóa độ gia đình. Tại đây, sự hiện diện của Ngài được thể hiện theo lối phi nhân hình qua một tràng hoa lơ lửng, gợi lên sự siêu thoát và thiêng liêng.

Vũ điệu hoàn mãn và cấu trúc tư tưởng thống nhất

Mặt D khép lại hành trình bằng khúc hoan ca của vũ trụ với hình ảnh các vũ nữ Apsara uyển chuyển nhảy múa, rải hoa sen chúc mừng sự thành tựu của bậc Giác ngộ. Các mảng chạm khắc này không hề rời rạc mà tạo nên một cấu trúc biện chứng hoàn chỉnh: từ việc khẳng định cái tôi vĩ đại đến phủ định hoàn toàn nó để đạt tới bản thể mới siêu việt.

Việc giải mã Đài thờ Trà Kiệu theo hướng cuộc đời Đức Phật đã mang lại một góc nhìn mới mẻ và thống nhất cho Bảo vật Quốc gia này. Qua đó, hậu thế không chỉ ngưỡng mộ kỹ thuật điêu khắc tài hoa của người Chăm cổ mà còn thấu hiểu được chiều sâu tư tưởng và triết lý nhân sinh được gửi gắm trong những khối đá sa thạch trầm mặc tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng./.