Trong nhiều thập niên, cộng đồng quốc tế chủ yếu tập trung vào chương trình hạt nhân của Iran, theo dõi sát việc làm giàu uranium và nguy cơ phát triển vũ khí nguyên tử. Tuy nhiên, theo các chuyên gia địa chính trị, sức mạnh chiến lược thực sự của Tehran lại nằm ở vị trí địa lý mà nước này kiểm soát, cụ thể là eo biển Hormuz – điểm nghẽn năng lượng quan trọng nhất thế giới.

Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman, là hành lang vận tải biển kết nối Vịnh Ba Tư với các thị trường năng lượng toàn cầu. Nếu tuyến đường này bị phong tỏa hoặc gián đoạn trong thời gian đủ dài, tác động kinh tế có thể tương đương một cuộc khủng hoảng năng lượng quy mô lớn.

Thị trường dầu mỏ đã bắt đầu phản ứng trước nguy cơ này khi giá dầu West Texas Intermediate (WTI) vượt mốc 110 USD/thùng do các nhà giao dịch tính đến rủi ro địa chính trị gia tăng. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định đây có thể chỉ là giai đoạn đầu của một cú sốc năng lượng nếu căng thẳng tiếp tục leo thang.

Điểm đặc biệt của eo biển Hormuz nằm ở tính chất “điểm nghẽn” chiến lược. Dù khu vực có chiều rộng khoảng 34 km ở điểm hẹp nhất, tàu thương mại thực tế chỉ di chuyển trong hai làn vận tải riêng biệt, mỗi làn rộng khoảng 3–4 km. Điều này khiến dòng chảy dầu mỏ toàn cầu bị nén vào một hành lang cực kỳ hẹp, dễ bị gián đoạn.

Làn vận tải phía bắc nằm gần bờ biển Iran, cho phép nước này có khả năng kiểm soát khu vực bằng hệ thống tên lửa chống hạm, máy bay không người lái, radar và pháo binh đặt trên bờ. Các siêu tàu chở dầu, vốn di chuyển chậm và theo lộ trình cố định, trở thành mục tiêu dễ bị theo dõi và uy hiếp.

Ngoài tên lửa, thủy lôi hải quân được xem là công cụ đặc biệt hiệu quả trong việc làm tê liệt tuyến hàng hải hẹp. Chỉ cần một tàu chở dầu trúng thủy lôi hoặc nguy cơ được đánh giá là đủ lớn, các công ty bảo hiểm hàng hải có thể ngừng bảo hiểm, khiến tàu thương mại không dám đi qua khu vực.

Các nhà hoạch định quân sự gọi đây là chiến lược chống tiếp cận/khu vực cấm (anti-access/area-denial) – không cần đánh bại đối thủ trong một trận chiến trực diện mà chỉ cần khiến môi trường trở nên quá nguy hiểm để hoạt động thương mại tiếp tục diễn ra.

Vì gần 20% nguồn cung dầu toàn cầu đi qua Hormuz, chỉ riêng nguy cơ gián đoạn cũng đủ khiến thị trường năng lượng biến động mạnh. Dù Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất đã xây dựng một số tuyến đường ống thay thế, năng lực này vẫn chỉ đáp ứng được một phần nhỏ lượng xuất khẩu của khu vực.

Nếu dòng chảy dầu bị gián đoạn, tác động sẽ lan rộng vượt xa thị trường năng lượng, kéo theo chi phí vận tải tăng cao, lạm phát leo thang và nguy cơ suy giảm tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Đây là lý do các nhà giao dịch luôn theo dõi sát hoạt động tàu chở dầu và dữ liệu vệ tinh mỗi khi căng thẳng tại Vịnh Ba Tư gia tăng.

Tuy vậy, việc phong tỏa eo biển Hormuz cũng tiềm ẩn rủi ro lớn đối với chính Iran, bởi xuất khẩu dầu của nước này cũng phụ thuộc vào tuyến đường này. Một động thái kéo dài có thể dẫn đến đối đầu quân sự trực tiếp với Mỹ và các đồng minh, làm gia tăng nguy cơ xung đột quy mô lớn.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng Iran không cần đóng cửa eo biển hoàn toàn để gây tác động mạnh. Chỉ cần rải thủy lôi, triển khai tên lửa chống hạm hoặc quấy rối tàu chở dầu bằng máy bay không người lái và tàu cao tốc cũng đủ khiến hoạt động vận tải đình trệ trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Trong bối cảnh đó, eo biển Hormuz được xem như “công tắc” của hệ thống năng lượng toàn cầu. Việc kiểm soát điểm nghẽn này mang lại cho Iran một đòn bẩy chiến lược có sức ảnh hưởng sâu rộng, đủ khả năng làm rung chuyển kinh tế thế giới và kéo các cường quốc vào vòng xoáy căng thẳng mới mà không cần sử dụng đến vũ khí hạt nhân.