Di sản - nguồn cảm hứng cho tương lai

Di sản bước vào đời sống đương đại

Một hoa văn có thể hiện diện trên mái đình hàng trăm năm. Một kỹ thuật làm gốm có thể được trao truyền từ đời này sang đời khác. Đó là những giá trị đã được gìn giữ qua thời gian. Tuy nhiên, trong đời sống hôm nay, di sản không nhất thiết chỉ dừng lại ở việc bảo tồn nguyên trạng.

Từ những chất liệu truyền thống, người làm sáng tạo có thể phát triển những thiết kế mới, sản phẩm mới và những trải nghiệm mới. Khi tìm được cách kết nối phù hợp với đời sống hiện đại, di sản có thêm cơ hội tiếp cận công chúng, đồng thời mở ra không gian phát triển cho du lịch, sản phẩm văn hóa và sinh kế của cộng đồng.

Đây cũng là câu chuyện được đặt ra tại Festival Thăng Long – Hà Nội 2026 với chủ đề "Dòng chảy di sản - Heritage Flow": làm thế nào để những giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại mà vẫn giữ được phần cốt lõi đã tạo nên bản sắc.

Công nghệ mở thêm cách trải nghiệm di sản

Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, công nghệ 3D Mapping cho thấy một cách tiếp cận mới. Không gian lịch sử vẫn được giữ nguyên, trong khi ánh sáng và hình ảnh tạo thêm một lớp trải nghiệm cho công chúng.

Nhờ đó, di sản không chỉ được quan sát qua kiến trúc hay những hiện vật hiện hữu. Người xem có thể tiếp cận các giá trị văn hóa bằng một hình thức trực quan hơn, phù hợp với nhu cầu trải nghiệm của công chúng trong đời sống hiện đại.

Tuy nhiên, công nghệ không phải yếu tố quyết định giá trị của sản phẩm văn hóa. Điều quan trọng vẫn là câu chuyện, bản sắc và những giá trị nguyên gốc được truyền tải qua sản phẩm.

Ông Trương Quốc Toàn, Cơ quan hợp tác vùng Thủ đô Paris tại Việt Nam, Cố vấn các chương trình văn hóa của Văn Miếu, cho rằng giá trị văn hóa phải giữ vai trò cốt lõi, kể cả khi sản phẩm được số hóa. Công nghệ có thể mua hoặc thuê, nhưng giá trị văn hóa phải thuộc về chính cộng đồng sở hữu nó.

Quan điểm này đặt ra một yêu cầu quan trọng trong quá trình đưa di sản đến gần hơn với đời sống: công nghệ cần đóng vai trò công cụ hỗ trợ thay vì làm lu mờ giá trị văn hóa.

Di sản trở thành chất liệu cho những sản phẩm mới

Nếu công nghệ tạo thêm phương thức tiếp cận thì sản phẩm sáng tạo lại giúp di sản hiện diện trực tiếp hơn trong cuộc sống hàng ngày.

Bài toán đặt ra là làm mới nhưng không đơn thuần sao chép. Một sản phẩm mới cần giữ được câu chuyện của chất liệu truyền thống, đồng thời phải đáp ứng nhu cầu sử dụng và thẩm mỹ của công chúng hôm nay.

Tại Bát Tràng, điều này được thể hiện qua chính nghề gốm. Đất, nước, lửa cùng bàn tay người thợ vẫn tạo nên nền tảng của nghề. Những kỹ thuật được truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục là phần quan trọng tạo nên bản sắc của sản phẩm.

Tuy nhiên, khi nghề thủ công kết nối với nghệ thuật, âm nhạc và hoạt động trải nghiệm du lịch, gốm không còn chỉ là những sản phẩm được làm ra rồi bày bán. Mỗi sản phẩm có thể mang theo câu chuyện về vùng đất, người thợ và quá trình hình thành nên một làng nghề.

Chị Phạm Linh Trang, đại diện Ban Tổ chức chương trình "Thanh âm mùa gốm", cho biết việc kết hợp các chất liệu nghệ thuật hướng tới giúp người dân địa phương thêm tự hào về sản phẩm của mình. Qua đó, công chúng cũng có thể hiểu rõ hơn câu chuyện của sản phẩm, của làng nghề và hành trình từ đất, nước, lửa để tạo nên những vật dụng được sử dụng trong đời sống hàng ngày.

Khi di sản gắn với sinh kế

Sức sống của di sản còn được thể hiện ở khả năng tạo ra giá trị trong đời sống thực tế. Khi một sản phẩm tìm được người sử dụng, tác động không chỉ dừng ở việc một món hàng được bán ra.

Người làm nghề có thêm thu nhập. Các dịch vụ liên quan có thêm khách hàng. Làng nghề có thêm cơ hội trở thành điểm đến. Hoạt động trải nghiệm cũng tạo điều kiện để du khách hiểu rõ hơn về quy trình sản xuất và câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm.

Đây là mối liên hệ quan trọng giữa bảo tồn và phát triển. Một nghề truyền thống khó có thể tồn tại lâu dài nếu thế hệ kế tiếp không còn muốn học nghề hoặc không thể tạo ra thu nhập từ nghề.

Ngược lại, khi sản phẩm có thị trường và làng nghề có sức hút, người trẻ sẽ có thêm lý do để tiếp tục học hỏi những kỹ thuật mà các thế hệ trước truyền lại. Qua đó, di sản có cơ hội tiếp tục tồn tại bằng chính sức sống trong cộng đồng thay vì chỉ được lưu giữ như một ký ức của quá khứ.

Di sản từ giá trị quá khứ đến nguồn cảm hứng tương lai

Một hoa văn truyền thống có thể trở thành chất liệu cho một thiết kế mới. Một sản phẩm thủ công có thể tìm được thị trường mới. Một làng nghề có thể trở thành điểm đến văn hóa và du lịch.

Những cách tiếp cận tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám và Bát Tràng cho thấy bảo tồn không đồng nghĩa với việc giữ mọi giá trị trong trạng thái bất biến. Điều quan trọng là tìm được cách để những giá trị cốt lõi tiếp tục hiện diện trong đời sống mà không đánh mất bản sắc.

Công nghệ có thể mở rộng cách công chúng trải nghiệm. Nghệ thuật có thể tạo thêm phương thức kể chuyện. Du lịch có thể đưa nhiều người đến với làng nghề. Thị trường có thể tạo đầu ra cho sản phẩm. Tuy nhiên, ở trung tâm của những cách làm ấy vẫn cần là giá trị văn hóa của cộng đồng.

Khi truyền thống tìm được một vị trí phù hợp trong đời sống hiện đại, việc giữ nghề cũng không còn đơn thuần là giữ lại những gì đã có. Đó còn là quá trình tạo điều kiện để người làm nghề tiếp tục sáng tạo, để sản phẩm tiếp tục được sử dụng và để cộng đồng có thể hưởng lợi từ chính những giá trị mình đang gìn giữ.

Từ những không gian văn hóa lâu đời đến những làng nghề truyền thống, di sản vì thế không chỉ kể câu chuyện của quá khứ. Khi được tiếp cận phù hợp, những giá trị ấy có thể trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo, tạo thêm sinh kế và tiếp tục đồng hành cùng cộng đồng trong tương lai.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html