Trong bối cảnh du lịch đổi mới, nhiều địa phương đang thay đổi cách tiếp cận di sản, không chỉ dừng ở bảo tồn mà hướng tới “đánh thức” giá trị bằng các hoạt động trải nghiệm, trình diễn và sáng tạo. Khi di sản gắn với đời sống đương đại, du khách có xu hướng ở lại lâu hơn và quay trở lại nhiều lần.

Tại Hải Phòng, Lễ hội mùa Xuân Côn Sơn - Kiếp Bạc năm 2026 diễn ra trong bối cảnh quần thể di tích vừa được UNESCO ghi danh, tạo nền tảng để nâng tầm tổ chức và định hình hướng phát triển du lịch văn hóa - tâm linh lâu dài. Không còn đơn thuần là hành hương, du khách đến đây còn tham gia đọc sách, tìm hiểu lịch sử và trải nghiệm văn hóa.

Lễ tưởng niệm 692 năm Ngày viên tịch của Đệ tam Tổ Trúc Lâm Huyền Quang được kết nối với khai hội mùa Xuân và chương trình nghệ thuật quy mô lớn, kết hợp giữa yếu tố hiện đại và truyền thống. Điểm nhấn là việc mở rộng không gian trải nghiệm, với Tuần Văn hóa, Du lịch và Xúc tiến Thương mại kéo dài 12 ngày từ 28/2, quy tụ các khu trưng bày OCOP, làng nghề và ẩm thực địa phương.

Đáng chú ý, “Ngày hội sách di sản” lần đầu tiên được tổ chức với gần 100 đầu sách, tư liệu về Côn Sơn - Kiếp Bạc và Thiền phái Trúc Lâm, giúp du khách chủ động tiếp cận thông tin trước khi tham quan. Các làng nghề cũng chuyển từ bán sản phẩm sang tạo trải nghiệm, cho phép du khách tham gia trực tiếp vào các công đoạn thủ công như in mộc bản, viết thư pháp hay tìm hiểu tư tưởng Phật giáo.

Các tour du lịch được thiết kế theo hướng chuyên sâu như “Khám phá Di sản Côn Sơn, Kiếp Bạc”, “Theo dấu chân Tam Tổ Trúc Lâm” hay “Một hành trình - Năm điểm đến di sản thế giới”, kết nối với các di tích lân cận, làng nghề và ẩm thực, góp phần kéo dài thời gian lưu trú. Năm 2026, Hải Phòng đặt mục tiêu đón hơn 16 triệu lượt khách, trong đó du lịch văn hóa - tâm linh giữ vai trò quan trọng.

Trong khi đó, Ninh Bình tạo dấu ấn bằng việc đưa di sản lên sân khấu thực cảnh. Tại Phố cổ Hoa Lư, show “Anh hùng Cờ Lau” tái hiện câu chuyện Đinh Bộ Lĩnh bằng ngôn ngữ xiếc đương đại, võ thuật cùng hiệu ứng ánh sáng, âm thanh, mang đến trải nghiệm đa giác quan, dễ tiếp cận với giới trẻ.

Các “sân khấu thực cảnh” tại Tam Cốc, Khê Cốc, Thung Nham hay Cố đô Hoa Lư tận dụng cảnh quan tự nhiên như núi đá vôi, sông nước làm phông nền biểu diễn. Tại Khu du lịch sinh thái Thung Nham, minishow “Khúc hát thiên nhiên” được xây dựng theo mô hình đa trạm, nơi khán giả vừa di chuyển vừa trải nghiệm các câu chuyện khác nhau.

Theo các chuyên gia, yếu tố quan trọng của loại hình này không nằm ở công nghệ mà ở khả năng kể chuyện và làm sống lại di sản. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực đòi hỏi đầu tư lớn và cần chiến lược dài hạn, cùng sự phối hợp giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Ở Cà Mau, địa phương đang tìm cách kéo dài hiệu ứng du lịch bằng việc phát triển Ngày hội cua thành hệ sinh thái trải nghiệm quanh năm. Các hoạt động như tham quan vùng nuôi cua sinh thái, trải nghiệm đời sống ngư dân, không gian ẩm thực chuyên đề hay kết nối làng nghề được triển khai nhằm gia tăng thời gian lưu trú và chi tiêu của du khách.

Cách làm này cho thấy sự chuyển đổi từ tổ chức lễ hội ngắn hạn sang xây dựng sản phẩm du lịch có cấu trúc và vòng đời dài hơn.

Tại Hà Nội, việc miễn phí tham quan 17 di tích trong dịp đầu xuân đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với người dân. Khi rào cản chi phí được gỡ bỏ, các điểm đến như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu, Nhà tù Hỏa Lò trở thành không gian văn hóa quen thuộc, thu hút đông đảo du khách và người dân quay lại nhiều lần.

Trong 5 ngày Tết Bính Ngọ 2026, Hà Nội đón khoảng 593,7 nghìn lượt khách, tổng thu đạt 2.231 tỉ đồng, tăng gần 20% so với cùng kỳ. Điều này cho thấy khi di sản được gắn với trải nghiệm, giá trị kinh tế không những không giảm mà còn lan tỏa mạnh mẽ.

Song song, TP.HCM đang chứng kiến sự phát triển của nghệ thuật trong không gian công cộng. Các lễ hội như Saigon Urban Street Fest hay HOZO City Tết Fest biến đô thị thành sân khấu mở, nơi hội tụ graffiti, âm nhạc, nghệ thuật sắp đặt và công nghệ trình chiếu.

Những dự án như Immersive House hay Trace mở ra cách kể chuyện mới về đô thị, nơi yếu tố truyền thống và hiện đại giao thoa. Không gian công cộng, từ phố đi bộ Nguyễn Huệ đến các phòng tranh trong quán cà phê, trở thành nơi nghệ thuật hiện diện trong đời sống thường nhật.

Di sản đang bước sang giai đoạn mới, không còn chỉ là giá trị của quá khứ mà trở thành nguồn lực của hiện tại. Khi được làm mới bằng trải nghiệm và sáng tạo, di sản tạo ra sự kết nối cảm xúc, thu hút du khách tìm đến và quay lại, đặc biệt là thế hệ trẻ. Đây cũng là nền tảng bền vững để bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong tương lai.