Được đúc dưới thời vua Minh Mạng (1835-1837), Cửu Đỉnh là một bộ "địa dư chí" đồ sộ và tinh xảo bậc nhất, nơi mỗi đường nét chạm khắc là một mật mã khẳng định quyền uy của vương triều và sự toàn vẹn của lãnh thổ Việt Nam.

Việc đúc Cửu Đỉnh là một kỳ tích của kỹ thuật đúc đồng truyền thống Việt Nam thời bấy giờ. Chín chiếc đỉnh mang tên thụy hiệu của các vị vua nhà Nguyễn: Cao Đỉnh, Nhân Đỉnh, Chương Đỉnh, Anh Đỉnh, Nghị Đỉnh, Thuần Đỉnh, Tuyên Đỉnh, Dụ Đỉnh và Huyền Đỉnh. Với tổng trọng lượng hơn 20 tấn, mỗi chiếc đỉnh là một tác phẩm độc bản, tượng trưng cho sự vững chãi và trường tồn của đất nước.

Điều làm nên giá trị vô tiền khoáng hậu của Cửu Đỉnh chính là 162 họa tiết chạm nổi tinh xảo bao quanh thân đỉnh. Đây là một bộ bách khoa toàn thư về đất nước Việt Nam thế kỷ XIX với đầy đủ các thực thể: tinh tú, núi sông, cửa biển, sản vật, cây cỏ, chim thú và cả vũ khí.

Theo PGS.TS Nguyễn Tiến Đông, chuyên gia khảo cổ học, Cửu Đỉnh là sự cụ thể hóa khái niệm "Giang sơn" vào hiện vật. "Nhà Nguyễn đã khéo léo biến những chiếc đỉnh tế lễ thành một công cụ khẳng định chủ quyền. Từ những dãy núi hùng vĩ như Thiên Tôn, Ngự Bình đến những dòng sông huyết mạch như sông Hương, sông Hồng, và đặc biệt là hình ảnh biển Đông với các cửa biển quan trọng, tất cả đều được định danh rõ ràng. Đây là bằng chứng thép về sự thống nhất và quyền sở hữu cương vực quốc gia của tiền nhân", PGS. Nguyễn Tiến Đông phân tích.

Mật mã về chủ quyền biển đảo hiện lên rõ nét nhất trên ba chiếc đỉnh lớn: Cao Đỉnh, Nhân Đỉnh và Chương Đỉnh. Trên Cao Đỉnh, hình ảnh "Đông Hải" (biển Đông) được chạm khắc uy nghi. Trên Nhân Đỉnh là "Nam Hải" (biển Nam). Đặc biệt, trên Chương Đỉnh, hình ảnh "Tây Hải" (vùng biển phía Tây) khẳng định tầm nhìn hướng biển toàn diện của vua Minh Mạng. Những hình ảnh sóng nước, thuyền bè được thể hiện sống động không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn là sự khẳng định: từng tấc biển, tấc đảo đều thuộc quyền cai quản của nước Đại Nam.

Dưới góc nhìn của những nghệ nhân đúc đồng hiện đại, kỹ thuật tạo hình trên Cửu Đỉnh vẫn là một ẩn số đầy thán phục. Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Sáu, một bậc thầy đúc đồng tại Huế, chia sẻ khi quan sát những đường nét chạm nổi: "Để đúc được những khối đồng lớn mà các họa tiết vẫn đạt độ chi tiết, thanh mảnh như vẽ trên giấy là điều cực kỳ khó. Người thợ xưa phải có sự am hiểu sâu sắc về độ nóng chảy của đồng và kỹ thuật làm khuôn đất sét bậc thầy. Mỗi họa tiết trên đỉnh không chỉ là hình ảnh, nó mang cái thần của một dân tộc đang ở giai đoạn hưng thịnh nhất về mặt nghệ thuật tạo hình".

Bên cạnh giá trị lịch sử, Cửu Đỉnh còn là một bảo tàng sinh học thú vị. Những loại cây lương thực như lúa, ngô; các loại cây thuốc quý như sâm, quế; hay các loài kỳ hoa dị thảo đều được đưa lên đỉnh đồng. Điều này cho thấy tư duy tôn trọng sản vật quê hương và khát vọng về một đất nước trù phú, tự cường. Việc vua Minh Mạng chọn những hình ảnh gần gũi nhất với đời sống người dân để đưa vào nơi thờ tự linh thiêng của hoàng gia cho thấy một sự kết nối tinh tế giữa vương quyền và dân quyền.

Tuy nhiên, trải qua thời gian và tác động của môi trường, những chiếc đỉnh đồng quý giá này đang đối mặt với sự xuống cấp do quá trình oxy hóa. Ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, trăn trở về việc bảo tồn di sản ký ức thế giới này: "Bảo tồn Cửu Đỉnh không chỉ là đánh bóng hay chống rỉ sét. Cái khó nhất là giữ được lớp màng thời gian trên bề mặt đồng và đảm bảo các họa tiết không bị mòn mờ. Chúng tôi đang ứng dụng công nghệ quét 3D để lưu trữ toàn bộ chi tiết, phục vụ cho công tác nghiên cứu và trùng tu khoa học trong tương lai".

Cửu Đỉnh không chỉ là quá khứ. Nó vẫn đang "nói" với hậu thế về lòng tự hào dân tộc qua những hình chạm khắc trầm mặc. Đứng trước Cửu Đỉnh, ta không chỉ thấy vàng son vương triều, mà thấy cả hình hài tổ quốc vẹn nguyên, kiêu hãnh. Đó là lời nhắc nhở về trách nhiệm của mỗi thế hệ trong việc giữ gìn và phát huy những giá trị di sản mà cha ông đã dày công đúc kết.

Cửu Đỉnh cung đình Huế mãi mãi là một pho sử bằng đồng lộng lẫy, nơi mật mã của lòng yêu nước và ý thức chủ quyền được lưu giữ vĩnh cửu giữa lòng cố đô.