Được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới, nơi đây không chỉ nổi tiếng với vẻ đẹp hoang sơ của những bãi cát trắng và rạn san hô đa sắc màu, mà còn là một "bảo tàng sống" lưu giữ những dấu ấn sâu đậm của con đường tơ lụa trên biển. Suốt hàng thế kỷ, Cù Lao Chàm đã đóng vai trò là trạm dừng chân chiến lược, nơi giao thoa của các nền văn hóa Chăm Pa, Đại Việt và các thương thuyền từ Trung Hoa, Nhật Bản, Ấn Độ.

Địa thế của Cù Lao Chàm cực kỳ đặc biệt với hệ thống các hòn đảo lớn nhỏ che chắn cho nhau, tạo nên những vụng biển lặng sóng. Đây là điều kiện lý tưởng để các tàu buôn cổ ghé vào lấy nước ngọt, thực phẩm và tránh bão trước khi cập cảng Hội An hoặc tiếp tục hành trình xuyên đại dương.

Minh chứng rõ nét nhất cho lịch sử lâu đời của đảo là hệ thống giếng cổ Chăm Pa, tiêu biểu là giếng Xóm Cấm. Điểm kỳ lạ là dù nằm sát biển, nước giếng quanh năm vẫn ngọt lịm và không bao giờ cạn.

"Giếng cổ Xóm Cấm không chỉ là nguồn sống của cư dân mà còn là điểm 'tiếp tế' quan trọng cho các thủy thủ phương xa cách đây 700-800 năm," TS. Nguyễn Văn Cường, nhà khảo cổ học, chia sẻ. "Kỹ thuật xây dựng giếng của người Chăm rất độc đáo: họ sử dụng các lớp gạch xếp khít nhau theo hình phễu, dưới đáy là khung gỗ lim bền bỉ giúp lọc và giữ nước ngọt từ mạch ngầm trong lòng núi đá vôi. Đây là di sản kỹ thuật thủy lợi quý giá minh chứng cho tầm nhìn của các nền văn minh biển".

Bên cạnh giá trị lịch sử, Cù Lao Chàm là một trong số ít những khu vực tại Việt Nam bảo tồn được hệ sinh thái biển nguyên vẹn với hơn 300 loài san hô và hàng trăm loài cá quý hiếm. Sức sống của hòn ngọc này bắt nguồn từ một quyết định mang tính lịch sử vào năm 2009: trở thành địa phương đầu tiên tại Việt Nam nói "Không" với túi nilon.

Bà Trần Thị Hồng, một cư dân sống bằng nghề đan võng ngô đồng trên đảo, bộc bạch: "Lúc đầu bỏ túi nilon khó lắm, ai cũng thấy bất tiện. Nhưng rồi thấy biển sạch hơn, san hô mọc lại, tôm cá về nhiều, bà con mình ai cũng tự hào. Giờ đây, chúng tôi dùng túi giấy, túi lưới hoặc lá chuối để gói đồ. Bảo vệ đảo chính là bảo vệ nồi cơm của con cháu đời sau".

Hiện nay, Cù Lao Chàm đang thực hiện mô hình du lịch học tập. Du khách đến đây không chỉ để tắm biển mà còn được tham gia vào các hoạt động bảo tồn như phục hồi san hô hay học cách làm bánh ít lá gai, đan võng ngô đồng cùng nghệ nhân địa phương. Sự gắn kết giữa phát triển kinh tế và bảo tồn di sản đã giúp Cù Lao Chàm giữ được nét thanh bình giữa cơn lốc du lịch hóa.

Chính quyền Quảng Nam đang nỗ lực số hóa các di tích khảo cổ và xây dựng các tour du lịch lặn biển có hướng dẫn viên chuyên sâu về sinh học biển. Mục tiêu là biến mỗi du khách thành một "đại sứ xanh", góp phần lan tỏa thông điệp về sự trân trọng những giá trị mà thiên nhiên và lịch sử đã dày công bồi đắp.

Cù Lao Chàm hôm nay vẫn dạt dào sóng vỗ, mang trong mình hơi thở của đại dương và những câu chuyện nghìn năm về các đoàn tàu vượt biển. Hòn đảo ấy mãi là biểu tượng của sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, giữa truyền thống và hiện đại, tỏa sáng như một viên ngọc quý giữa Biển Đông bao la./.