Theo thống kê vừa được công bố, năm 2025 đánh dấu một cột mốc đáng lo ngại đối với cán cân thương mại ngành ô tô. Trong khi nhu cầu tiêu dùng nội địa tăng phi mã, các nhà sản xuất xe trong nước lại đang rơi vào vòng xoáy phụ thuộc nặng nề vào nguồn cung ngoại nhập. Số liệu từ cơ quan Hải quan cho thấy, số tiền "ngoại tệ" chảy ra nước ngoài để mua từng con ốc vít, linh kiện điện tử đã tăng trưởng ở mức hai con số, đặt ra dấu hỏi lớn về năng lực sản xuất thực thụ của các doanh nghiệp nội địa sau nhiều thập kỷ được ưu đãi.

Sự lệ thuộc vào "đại công xưởng" châu Á và áp lực tỷ giá

Con số 5,93 tỷ USD chi ra cho linh kiện và phụ tùng ô tô trong năm 2025, tăng tới 21,5% so với năm trước, không chỉ đơn thuần là sự tăng trưởng về số lượng. Nó phản ánh một thực tế: Ngành lắp ráp ô tô Việt Nam vẫn đang "sống" nhờ hơi thở của các thị trường lân cận. Chỉ tính riêng trong tháng 12/2025, kim ngạch nhập khẩu đã vọt lên 707 triệu USD. Đáng chú ý, 94,6% nguồn cung này chỉ tập trung tại 6 quốc gia châu Á, trong đó Trung Quốc tiếp tục giữ vị thế áp đảo với 364 triệu USD, tăng vọt 35,1% chỉ trong một tháng.

Việc phụ thuộc quá lớn vào các thị trường như Trung Quốc, Thái Lan và Hàn Quốc đang đẩy các doanh nghiệp lắp ráp trong nước vào thế khó khi chuỗi cung ứng toàn cầu có biến động. Đại diện Bộ Tài chính nhận định rằng, việc nhập khẩu linh kiện tăng mạnh không chỉ gây áp lực lên cán cân thanh toán mà còn khiến giá thành xe trong nước khó cạnh tranh. Bà Nga nhấn mạnh, dù Việt Nam đã có những chính sách thuế ưu đãi cho linh kiện chưa sản xuất được trong nước, nhưng nếu không sớm tháo gỡ được rào cản về quy mô thị trường, các doanh nghiệp sẽ vẫn chọn giải pháp nhập khẩu thay vì đầu tư dây chuyền sản xuất tại chỗ.

Ông Tràn Mạnh Hùng, chuyên gia kinh tế đánh giá sự gia tăng này là một "nghịch lý tăng trưởng". Theo ông, khi sức mua ô tô tăng, lẽ ra đây phải là cơ hội để ngành công nghiệp hỗ trợ bứt phá. Tuy nhiên, thực tế là chúng ta đang nhập khẩu sự tăng trưởng từ bên ngoài. 

"Việc chi gần 6 tỷ USD mỗi năm cho linh kiện phụ tùng cho thấy giá trị gia tăng được giữ lại ở Việt Nam là rất thấp. Chúng ta chủ yếu hưởng lợi từ phần nhân công lắp ráp và hạ tầng, còn phần 'tinh hoa' và lợi nhuận cao nhất đều nằm ở các quốc gia xuất khẩu linh kiện", ông Hùng phân tích.

Đi tìm lối thoát cho giấc mơ "xe nội" và công nghiệp hỗ trợ

Thực tế, không phải các doanh nghiệp Việt Nam không muốn nội địa hóa. Tuy nhiên, bài toán chi phí vẫn là "hòn đá tảng" ngăn cản sự phát triển. Nhập khẩu từ Indonesia tăng 29,4%, từ Ấn Độ tăng 26,9% cho thấy các quốc gia này đang tận dụng rất tốt ưu thế về quy mô để cung ứng linh kiện giá rẻ cho Việt Nam.

Việt Nam cần một tư duy mới về công nghiệp hỗ trợ trong bối cảnh chuyển đổi xanh. Theo ông, thay vì cố gắng nội địa hóa các linh kiện của xe động cơ đốt trong vốn đã bão hòa về công nghệ, Việt Nam nên tập trung vào hệ sinh thái xe điện. Nếu chúng ta tiếp tục chạy theo những linh kiện cơ khí truyền thống mà các nước như Thái Lan hay Trung Quốc đã tối ưu hóa chi phí từ lâu, chúng ta sẽ mãi là kẻ đi sau. Số tiền 6 tỷ USD nhập khẩu linh kiện là một tín hiệu cảnh báo rằng chính sách hỗ trợ cần phải 'trúng' và 'đúng' hơn, tập trung vào những mảng công nghệ cao, bán dẫn và pin xe điện – những thứ mà thế giới đang tái định vị lại chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, vấn đề hạ tầng và năng lực của các doanh nghiệp tư nhân trong nước cũng là một rào cản. Các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đa phần có quy mô vừa và nhỏ, khó có thể tiếp cận nguồn vốn lớn để đổi mới công nghệ. 

Dự kiến trong năm 2026, khi các chính sách mới về phát triển năng lượng và công nghiệp quốc gia có hiệu lực, Bộ Tài chính sẽ nghiên cứu thêm các cơ chế về thuế và tín dụng xanh để hỗ trợ các doanh nghiệp này tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Con số 5,93 tỷ USD nhập khẩu linh kiện năm 2025 là một lát cắt sắc sảo phản ánh thực trạng "vỏ nội, ruột ngoại" của ngành ô tô. Nếu không có những cú hích thực sự mạnh mẽ về chính sách để giảm giá thành sản xuất và gia tăng tỷ lệ nội địa hóa thực chất, người tiêu dùng Việt Nam sẽ vẫn phải gánh chi phí xe cao hơn khu vực, còn nền kinh tế vẫn sẽ tiếp tục phải chi hàng tỷ USD mỗi năm để mua về những giá trị mà lẽ ra chúng ta có thể tự tạo ra.