Khi "yết hầu" năng lượng toàn cầu bị thắt chặt

Đầu tháng 3/2026, thị trường năng lượng thế giới rúng động trước thông tin Iran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược chiếm 30% lượng dầu mỏ và 20% lượng khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Chỉ trong một tuần, giá dầu Brent và WTI đã vọt tăng 16-20%, xác lập mức cao nhất trong vòng một năm qua.

Đối với Việt Nam, quốc gia có độ mở kinh tế thuộc hàng cao nhất thế giới, bất kỳ một "nhịp đập" nào từ Trung Đông cũng ngay lập tức truyền dẫn vào thị trường trong nước. Theo TS. Nguyễn Đức Độ, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế - Tài chính (Học viện Tài chính), điểm mấu chốt nằm ở thời gian kéo dài của xung đột.

"Nếu xung đột chỉ diễn ra ngắn hạn, tác động mang tính tạm thời. Nhưng khi eo biển Hormuz bị đóng cửa, rủi ro vận tải tăng vọt sẽ kéo theo chi phí logistics, cước vận chuyển và phí bảo hiểm leo thang. Đây chính là 'cú sốc' đẩy chi phí sản xuất của doanh nghiệp lên cao trong khi giá bán sản phẩm khó lòng điều chỉnh ngay lập tức", TS. Nguyễn Đức Độ phân tích.

Sự lo ngại này không hề mơ hồ khi thực tế một số doanh nghiệp khí lớn tại Việt Nam đã bắt đầu ghi nhận sự thiếu hụt trong nguồn cung LPG nhập khẩu. Áp lực này lan tỏa nhanh chóng từ khu vực xuất khẩu (chiếm tới 90% GDP năm 2025) sang đến cả lĩnh vực nông nghiệp thông qua giá phân bón và nguyên liệu đầu vào.

Lạm phát: Áp lực ngắn hạn hay rủi ro dài hạn?

Một câu hỏi lớn đặt ra là liệu giá dầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng có làm chệch hướng mục tiêu kiểm soát lạm phát? Nhìn lại lịch sử, ông Độ cho rằng Việt Nam đã có kinh nghiệm dày dạn trong việc "nắn dòng" CPI.

"Thực tế những năm qua, giá dầu từng nhiều lần vượt mốc 100 USD nhưng lạm phát vẫn trong tầm kiểm soát. Vấn đề là mục tiêu lạm phát được tính bình quân cả năm. Nếu chiến sự kết thúc sớm, giá dầu quay về mức 60 USD/thùng thì tác động sẽ đảo chiều, kéo mặt bằng giá xuống", ông Độ nhận định.

Tuy nhiên, chia sẻ thêm về góc độ này, Chuyên gia kinh tế PGS.TS. Đinh Trọng Thịnh cho rằng, không nên quá lạc quan mà thiếu sự phòng bị. Lần này khác với giai đoạn 2022. Hiện nay, sức cầu nội địa đang phục hồi mạnh, việc cộng hưởng với lạm phát chi phí đẩy từ năng lượng có thể tạo ra hiệu ứng 'lạm phát kỳ vọng'. Do đó, chính sách tiền tệ cần một sự thận trọng nhất định, không nên quá nới lỏng nếu chỉ số giá tiêu dùng tại các nhóm hàng giao thông, nhà ở và dịch vụ ăn uống có dấu hiệu tăng liên tục trong 2 quý.

Thách thức mục tiêu tăng trưởng GDP 10%

Mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10% trong năm 2026 là một con số đầy tham vọng. ông Độ thẳng thắn thừa nhận rằng quỹ đạo dài hạn vẫn phụ thuộc vào nội lực (vốn, công nghệ, thể chế), nhưng những cú sốc bên ngoài như xung đột Trung Đông sẽ là "hàn thử biểu" đo sức chống chịu của nền kinh tế.

Khi kinh tế thế giới suy yếu do chi phí năng lượng cao, tổng cầu toàn cầu sẽ sụt giảm. Điều này trực tiếp tấn công vào "cánh chim đầu đàn" của kinh tế Việt Nam là công nghiệp chế biến, chế tạo và xuất khẩu. Nếu xuất khẩu đình trệ, mục tiêu 10% chắc chắn sẽ đối mặt với những thách thức cực đại.

Để hóa giải điều này, TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV bổ sung thêm: "Việt Nam cần đẩy mạnh hơn nữa đầu tư công để bù đắp cho sự sụt giảm tiềm tàng từ khu vực ngoại thương. Đồng thời, việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, không quá phụ thuộc vào các tuyến vận tải đi qua vùng xung đột là chiến lược 'sinh tồn' bắt buộc cho doanh nghiệp trong năm 2026".

Để tăng sức đề kháng cho doanh nghiệp, ông Độ gợi ý những giải pháp mang tính thực thi cao. Trước mắt, Quỹ bình ổn xăng dầu cần được sử dụng như một "túi khí" để giảm bớt cú sốc giá. Trong vài năm qua, quỹ này chưa phải hoạt động hết công suất, nên đây là thời điểm thích hợp để trích lập và chi sử dụng một cách khoa học.

"Nếu giá dầu duy trì ở mức cao quá lâu, Nhà nước cần tính đến việc điều chỉnh chính sách thuế xăng dầu như đã từng làm rất thành công trước đây. Phải đảm bảo sự cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, người dân và đặc biệt là doanh nghiệp đầu mối để họ có động lực duy trì nguồn cung, không để xảy ra tình trạng đứt gãy cục bộ", ông Độ nhấn mạnh.

Kinh tế Việt Nam đang đứng trước một "khúc cua" đầy biến động. Những phân tích của các chuyên gia kinh tế đều gặp nhau ở một điểm, đó là sự chủ động. Không chỉ là những giải pháp kỹ thuật như giảm thuế hay xả quỹ bình ổn, mà là một tầm nhìn dài hạn về năng lượng.

Đây chính là thời điểm để các doanh nghiệp củng cố năng lực quản trị rủi ro, xây dựng các kịch bản dự phòng và chuyển đổi sang các mô hình sản xuất tiết kiệm năng lượng. Về phía điều hành vĩ mô, việc bám sát diễn biến địa chính trị để đưa ra những quyết sách "đúng và trúng" sẽ là chìa khóa để Việt Nam không chỉ vượt qua cơn bão Trung Đông mà còn giữ vững đà tăng trưởng thần tốc.