Thời gian gần đây, cơ quan thuế ghi nhận nhiều phản ánh về việc một số hộ và cá nhân kinh doanh khi bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ yêu cầu khách hàng thanh toán bằng tiền mặt, đồng thời hạn chế hoặc từ chối các hình thức thanh toán chuyển khoản hay thanh toán điện tử. Theo cơ quan quản lý, đây có thể là dấu hiệu nhằm che giấu doanh thu và không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ lập hóa đơn, kê khai thuế theo quy định.

Ghi nhận tại một cửa hàng bán bánh kẹo trên phố M.T.B (Hà Nội), khách hàng khi mua sắm được yêu cầu thanh toán bằng tiền mặt và hạn chế chuyển khoản. Tình trạng tương tự cũng xuất hiện tại một số cửa hàng bán lẻ, cơ sở dịch vụ ăn uống và làm đẹp, khi người bán chủ động đề nghị khách trả tiền mặt và không xuất hóa đơn.

Theo cơ quan thuế, pháp luật hiện hành không cấm hộ, cá nhân kinh doanh nhận thanh toán bằng tiền mặt. Tuy nhiên, trong thực tế quản lý, việc một số cơ sở kinh doanh, đặc biệt là các hộ có quy mô lớn, chỉ chấp nhận tiền mặt và không lập hóa đơn được xem là dấu hiệu rủi ro cao trong quản lý thuế.

Trong khoa học quản lý thuế, các biểu hiện như chỉ nhận tiền mặt, từ chối chuyển khoản, không lập hóa đơn… được coi là “chỉ báo rủi ro hành vi”. Đây chưa phải là vi phạm trực tiếp, nhưng thường xuất hiện trước hoặc đi kèm với các hành vi che giấu doanh thu, kê khai thuế không đầy đủ.

Thực tế cho thấy, hành vi trốn thuế thường không bắt đầu bằng vi phạm lớn mà xuất phát từ những giao dịch nhỏ không để lại dấu vết, chẳng hạn như thói quen thanh toán tiền mặt. Từ đó có thể hình thành chuỗi hành vi rủi ro như từ chối giao dịch chuyển khoản, không lập hóa đơn, không ghi nhận doanh thu hoặc kê khai doanh thu thấp hơn thực tế.

Ông Vũ Mạnh Cường, Trưởng Thuế TP. Hà Nội cho biết, kinh doanh minh bạch, kê khai trung thực và nộp thuế đầy đủ là trách nhiệm của mỗi công dân, đồng thời là nền tảng cho sự phát triển bền vững của môi trường kinh doanh. Việc tuân thủ pháp luật thuế không chỉ là nghĩa vụ mà còn thể hiện uy tín và văn hóa kinh doanh của mỗi cá nhân, tổ chức. Ông nhấn mạnh: “Cơ quan thuế sẽ kiên quyết xử lý nghiêm những trường hợp cố tình vi phạm, trốn tránh nghĩa vụ thuế”.

Theo Cục Thuế, thuế không chỉ là nghĩa vụ tài chính của người kinh doanh mà còn là trách nhiệm xã hội. Nguồn thu từ thuế đóng góp trực tiếp cho phát triển hạ tầng, y tế, giáo dục, an sinh xã hội và các dịch vụ công. Vì vậy, hành vi trốn thuế không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây tổn hại tới lợi ích chung của cộng đồng.

Trong thời gian tới, cơ quan thuế sẽ tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra cả trực tiếp và trên môi trường số. Việc kết nối và đối chiếu dữ liệu từ ngân hàng, sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển, nhà cung cấp dịch vụ thanh toán và hệ thống hóa đơn điện tử sẽ giúp xác định chính xác doanh thu thực tế của hoạt động kinh doanh. Trường hợp phát hiện dấu hiệu trốn thuế có tổ chức, hồ sơ sẽ được chuyển sang cơ quan công an để xem xét xử lý hình sự theo quy định.

Cảnh báo về các thủ đoạn né tránh nghĩa vụ thuế, chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu cho rằng với hệ thống dữ liệu quản lý thuế ngày càng hoàn thiện, các hành vi như chia nhỏ doanh thu, ưu tiên thanh toán tiền mặt, sử dụng tài khoản của người thân để nhận tiền hay ghi sai nội dung chuyển khoản chỉ có thể trì hoãn việc bị phát hiện trong thời gian ngắn. Khi dữ liệu được đối chiếu, các khoản chênh lệch về doanh thu và thu nhập sẽ nhanh chóng lộ rõ. Nếu xác định có hành vi cố ý trốn thuế, người vi phạm có thể đối mặt với mức phạt lớn, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Các chuyên gia cũng cho rằng việc từ chối thanh toán chuyển khoản hoặc kê khai sai nội dung giao dịch không chỉ vi phạm quy định pháp luật mà còn gây ra nhiều hệ lụy cho nền kinh tế. Hành vi này có thể làm thất thu ngân sách nhà nước, tạo ra sự cạnh tranh thiếu công bằng giữa các cơ sở kinh doanh, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng cho các hoạt động phi pháp như rửa tiền hoặc gian lận tài chính.

Theo cơ quan thuế, hệ thống chính sách thuế hiện hành gồm thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân và các quy định đối với hộ, cá nhân kinh doanh đã được điều chỉnh theo hướng tăng cường minh bạch, trong đó khuyến khích và ưu tiên các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt.

Đối với tổ chức, doanh nghiệp, các khoản chi mua hàng hóa, dịch vụ và thanh toán khác có giá trị từ 5 triệu đồng trở lên chỉ được khấu trừ thuế giá trị gia tăng đầu vào và được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp nếu có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt.

Tương tự, đối với hộ và cá nhân kinh doanh, doanh thu tính thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân là toàn bộ tiền bán hàng, tiền gia công, tiền cung ứng dịch vụ, bao gồm cả trợ giá, phụ thu, phụ trội, không phân biệt đã thu được tiền hay chưa. Các khoản chi phí thực tế liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh từ 5 triệu đồng trở lên cũng chỉ được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập tính thuế nếu có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt.

Trước đó, tại Công điện số 124/CĐ-TTg ngày 30/7/2025, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu các bộ, ngành và địa phương thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt và xử lý nghiêm các hành vi trốn thuế. Quyết định số 1813/QĐ-TTg ngày 28/10/2021 cũng đã phê duyệt Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2021–2025.

Theo quy định của Luật Quản lý thuế và các nghị định về hóa đơn, khi bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ, người bán bắt buộc phải lập hóa đơn, không phụ thuộc việc người mua có yêu cầu hay không. Vì vậy, không xuất hóa đơn không còn là “lựa chọn” mà là hành vi vi phạm hành chính về thuế.

Ngoài ra, Điều 200 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định người cố ý không kê khai hoặc kê khai sai doanh thu nhằm trốn thuế, nếu đủ yếu tố cấu thành, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Cơ quan thuế khuyến nghị người nộp thuế thực hiện các phương thức thanh toán minh bạch, ưu tiên thanh toán không dùng tiền mặt và kê khai đầy đủ doanh thu từ hoạt động bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ. Việc tuân thủ đúng quy định được xem là giải pháp quan trọng để minh bạch hóa hoạt động kinh doanh, hạn chế thất thu ngân sách và tạo môi trường cạnh tranh công bằng, lành mạnh.

Bên cạnh đó, cơ quan thuế cũng đề nghị người tiêu dùng khi mua hàng hóa, dịch vụ nên lựa chọn các phương thức thanh toán minh bạch và yêu cầu người bán lập hóa đơn theo quy định. Trường hợp phát hiện dấu hiệu né tránh việc ghi nhận doanh thu hoặc không lập hóa đơn, người dân có thể phản ánh tới cơ quan chức năng để được xem xét, xử lý.

Trong thời gian tới, cơ quan thuế sẽ tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hỗ trợ hộ và cá nhân kinh doanh thực hiện đúng quy định về thuế và hóa đơn điện tử; đồng thời tăng cường phân tích dữ liệu, kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh nhằm kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi che giấu doanh thu, trốn thuế theo quy định của pháp luật.