Nếu cơ cấu là khung định hình bộ máy, bảo đảm tính đại diện rộng rãi, thì tiêu chuẩn chính là yếu tố tạo nên giá trị và hiệu quả hoạt động của từng người đại biểu. Câu chuyện chuẩn bị nhân sự cho nhiệm kỳ mới của HĐND các cấp tại Quảng Ngãi cho thấy rõ cách tiếp cận đồng bộ giữa hai yếu tố này.

Sau hiệp thương lần thứ ba, địa phương đã chốt danh sách 109 người đủ tiêu chuẩn ứng cử đại biểu HĐND tỉnh. Cơ cấu phân bổ được xây dựng tương đối toàn diện: 8 người thuộc khối Đảng cấp tỉnh, 31 người khối chính quyền, 2 người lực lượng vũ trang, 2 người cơ quan tư pháp, 2 người đơn vị sự nghiệp, 13 người khối Mặt trận, 3 người khối doanh nghiệp, 1 người tôn giáo và 47 người ở cấp xã. Cách phân bổ này không đơn thuần là chia tỷ lệ, mà hướng đến mục tiêu để nhiều lĩnh vực trong đời sống chính trị – xã hội đều có tiếng nói trong cơ quan dân cử, từ quản lý nhà nước, tư pháp, quốc phòng đến doanh nghiệp, tôn giáo và cơ sở.

Việc thực hiện Luật Bầu cử với những điểm mới cũng góp phần nâng cao chất lượng ngay từ đầu. Thành phần tham gia hiệp thương được mở rộng, quy trình được công khai, minh bạch hơn; việc tiếp nhận hồ sơ, kê khai có thể thực hiện trực tuyến; công tác thẩm tra, đánh giá năng lực, uy tín của người ứng cử được chú trọng. Nhờ đó, danh sách được chốt không chỉ bảo đảm đúng số lượng theo quy định mà còn nâng cao tính đại diện và sự đồng thuận.

Ở góc độ cơ cấu kết hợp, danh sách ứng cử thể hiện rõ định hướng nâng cao tính đại diện. Có 45 nữ, chiếm hơn 41%; 22 người là đồng bào dân tộc thiểu số, hơn 20%; 14 người ngoài Đảng, gần 13%; 33 người dưới 40 tuổi, hơn 30%. Tỷ lệ dự kiến tái cử gần 48% cho thấy sự kết hợp giữa kinh nghiệm và đổi mới. Ở cấp xã, phường, cơ cấu ứng cử viên cũng bảo đảm tính kế thừa và trẻ hóa, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Đây là bước chuẩn bị quan trọng trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền hai cấp, đòi hỏi sự phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền và tính chủ động cao hơn của đại biểu.

Trong điều kiện chuyển đổi số mạnh mẽ, hạ tầng công nghệ thay đổi nhanh, người dân ngày càng quan tâm đến chất lượng đại diện, đặc biệt là tỷ lệ đại biểu trẻ – những người có khả năng thích ứng với môi trường 4.0. Cơ cấu đúng và trúng sẽ tạo nền tảng để cơ quan dân cử phản ánh đa chiều các nhóm lợi ích chính đáng trong xã hội.

Tuy nhiên, cơ cấu hợp lý mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở tiêu chuẩn của từng ứng cử viên. Đại biểu dân cử không chỉ đại diện cho một thành phần, mà phải có bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, năng lực chuyên môn và uy tín trong nhân dân. Nếu không đạt chuẩn về năng lực và trách nhiệm, người đại biểu khó có thể chuyển tải trung thực ý chí, nguyện vọng của cử tri thành chính sách và quyết định phù hợp.

Từ thực tiễn tại Quảng Ngãi có thể thấy, cơ cấu và tiêu chuẩn không tách rời mà bổ trợ cho nhau. Cơ cấu bảo đảm tính đại diện rộng rãi; tiêu chuẩn bảo đảm chất lượng và hiệu quả hoạt động. Khi hai yếu tố này được thực hiện nghiêm túc ngay từ khâu hiệp thương, nền tảng cho một nhiệm kỳ HĐND hiệu quả, đáp ứng kỳ vọng của cử tri, sẽ được hình thành vững chắc.