Khoáng sản chiến lược như đất hiếm, lithium, cobalt, nickel hay gallium giữ vai trò thiết yếu trong sản xuất pin xe điện, chip bán dẫn, năng lượng tái tạo cũng như các sản phẩm công nghệ cao và quốc phòng. Việc đảm bảo nguồn cung ổn định các vật liệu này ngày càng được xem là yếu tố cốt lõi đối với năng lực cạnh tranh kinh tế và an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, chuỗi cung ứng toàn cầu đang tiềm ẩn nhiều rủi ro do trữ lượng phân bố không đồng đều, hoạt động khai thác và tinh luyện tập trung vào một số khu vực, cùng nguy cơ gián đoạn bởi biến động địa chính trị. Trong bối cảnh đó, các nền kinh tế lớn, đặc biệt là Mỹ, đang nỗ lực giảm mức độ phụ thuộc và tăng khả năng kiểm soát nguồn cung.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance mới đây công bố kế hoạch hình thành một khối thương mại ưu đãi về khoáng sản và kim loại chiến lược với các đối tác. Sáng kiến được đưa ra tại cuộc họp ở Washington với sự tham gia của đại diện 55 quốc gia như Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, Đức và Australia. Kế hoạch hướng tới việc thiết lập giá tham chiếu theo từng công đoạn sản xuất, kết hợp công cụ thuế quan để hình thành mức giá sàn ổn định, qua đó bảo vệ các khoản đầu tư vào khai thác và chế biến. Mỹ cũng công bố các thỏa thuận với Mexico, Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản, đặt nền móng cho khuôn khổ hợp tác rộng hơn nhằm tái cấu trúc thị trường khoáng sản chiến lược.

Sau thông tin này, cổ phiếu nhiều công ty khoáng sản tại Mỹ giảm mạnh từ khoảng 6% đến gần 14%. Giới đầu tư lo ngại việc Chính phủ can thiệp vào cơ chế định giá có thể ảnh hưởng tới lợi nhuận doanh nghiệp trong ngắn hạn và đẩy giá sản phẩm tăng lên.

Một yếu tố khác khiến thị trường thận trọng là mức độ phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ Trung Quốc, đặc biệt với đất hiếm. Hiện Trung Quốc chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác và gần 90% công suất tinh luyện đất hiếm toàn cầu. Trước các sáng kiến mới từ Washington và đối tác, Bắc Kinh cho biết vẫn sẽ đóng vai trò mang tính xây dựng nhằm duy trì ổn định chuỗi cung ứng khoáng sản thế giới.

Song song với các động thái chính sách, nhiều quốc gia đang tăng tốc xây dựng năng lực dự trữ và mở rộng nguồn cung. Ngày 2/2, Chính phủ Mỹ công bố kế hoạch lập kho dự trữ khoáng sản chiến lược mang tên Project Vault, với 10 tỷ USD vốn vay dài hạn từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ và khoảng 2 tỷ USD vốn tư nhân. Chương trình hướng tới thu mua và lưu trữ các vật liệu then chốt như gallium, cobalt, lithium và các nguyên tố đất hiếm theo mô hình hợp tác công – tư.

Tại châu Âu, EU cũng xúc tiến kế hoạch xây dựng kho dự trữ tương tự, với 10 quốc gia thành viên tham gia dự án thí điểm nhằm đánh giá quy mô, năng lực logistics và chi phí lưu trữ dài hạn. Do hạn chế về khai thác và tinh luyện nội khối, EU đồng thời mở rộng hợp tác với các đối tác bên ngoài như Ấn Độ và các nước châu Phi.

Ở các quốc gia giàu tài nguyên, chính sách thu hút đầu tư cũng được đẩy mạnh. Ấn Độ tuyên bố sẽ đầu tư hơn 10 tỷ USD vào lĩnh vực đất hiếm và năng lượng sạch, đồng thời xây dựng các hành lang đất hiếm tại bốn bang ven biển. Australia đang xem xét áp dụng cơ chế giá sàn đối với khoáng sản chiến lược nhằm thu hút vốn nước ngoài và tăng sức cạnh tranh ngành khai khoáng.

Trong khi đó, Nhật Bản mở rộng tìm kiếm nguồn cung sang khu vực biển sâu. Lần đầu tiên nước này thu hồi thành công trầm tích đáy biển chứa đất hiếm ở độ sâu gần 6.000 m tại vùng biển quanh đảo Minamitorishima. Mẫu vật được đưa lên từ tàu nghiên cứu Chikyu, đánh dấu bước tiến công nghệ quan trọng trong khai thác khoáng sản biển sâu.

Giới chức Nhật Bản cho rằng thành tựu này có ý nghĩa lớn đối với an ninh kinh tế và chiến lược phát triển đại dương, dù việc thương mại hóa vẫn còn nhiều thách thức về công nghệ và hiệu quả kinh tế. Nếu khai thác thành công các nguyên tố đất hiếm, đặc biệt là nhóm đất hiếm nặng, Nhật Bản có thể không chỉ tự chủ nguồn cung mà còn xuất khẩu, qua đó nâng cao vị thế chiến lược.

Từ các sáng kiến chính sách, phản ứng của thị trường đến những nỗ lực tìm kiếm nguồn cung mới, cuộc cạnh tranh khoáng sản chiến lược đang ngày càng quyết liệt, phản ánh vai trò trung tâm của các vật liệu này trong cấu trúc kinh tế và an ninh toàn cầu tương lai.