Trong dòng chảy hối hả của thế kỷ 21, khi những siêu thị và sàn thương mại điện tử phủ sóng khắp nơi, việc giữ gìn những nhịp chèo, những ghe hoa trên sông chính là giữ gìn sợi dây liên kết thiêng liêng với nguồn cội.

Từ hàng trăm năm nay, kênh rạch đã đóng vai trò là mạch máu của vùng đất phương Nam. Nếu người miền Bắc đón Tết với sắc đào thắm trong sự tĩnh lặng của ngõ nhỏ, thì người Nam Bộ lại đưa Tết lên thuyền. Hình ảnh những chiếc ghe bầu, ghe ngo chở đầy vạn thọ, mai vàng, cúc mâm xôi từ các làng hoa danh tiếng như Sa Đéc, Cái Mơn đổ về các đô thị lớn như Cần Thơ, Mỹ Tho hay TP.HCM đã trở thành một biểu tượng bất biến của mùa xuân. Ở đó, bến sông không chỉ là nơi đậu đỗ, mà là một không gian văn hóa đa tầng, nơi con người, hoa cỏ và sông nước hòa quyện làm một.

Theo TS. Nhạc Phan Linh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, giá trị của chợ hoa trên sông nằm ở tính "mở" và "động". "Chợ nổi và đặc biệt là chợ hoa Tết là minh chứng rõ nét nhất cho nền văn minh sông nước. Nó không có ranh giới cứng nhắc như những gian hàng trên phố. Sự giao lưu ở đây là sự giao lưu giữa các tiểu vùng văn hóa: người trồng hoa ở Đồng Tháp, người mua hoa ở Sài Gòn, người trung chuyển ở Tiền Giang. Tất cả tạo nên một hệ sinh thái văn hóa rực rỡ và tràn đầy sức sống", TS. Linh phân định. Bà cũng nhấn mạnh rằng, việc duy trì chợ hoa sông không chỉ là bảo tồn một hình thức bán hàng, mà là bảo tồn một phương thức ứng xử với thiên nhiên của người Nam Bộ.

Dưới góc nhìn của những người trực tiếp quản lý không gian di sản, việc duy trì chợ hoa sông đang đứng trước nhiều áp lực của đô thị hóa. Ông Trần Minh Nhựt, một cán bộ kỳ cựu trong ngành quản lý văn hóa tại Cần Thơ, chia sẻ: "Cái khó nhất hiện nay là làm sao giữ được sự tự nhiên của chợ hoa. Chúng ta không nên 'kịch bản hóa' hay 'sân khấu hóa' chợ nổi để phục vụ du lịch. Một chợ hoa đúng nghĩa phải là nơi người nông dân cảm thấy thoải mái với ghe hàng của mình, nơi tiếng máy nổ, tiếng rao và mùi bùn đất quyện cùng hương hoa. Đó mới là di sản sống. Nhiệm vụ của chúng tôi là tạo điều kiện về hạ tầng bến bãi nhưng phải tuyệt đối tôn trọng tính nguyên bản của dòng sông".

Với du khách, nhất là những người từ phương xa tới, chợ hoa trên sông là một sự choáng ngợp về thị giác và cảm xúc. Anh David Miller, một nhiếp ảnh gia tự do người Úc, người đã dành ba mùa Tết liên tiếp để chụp ảnh các dòng sông miền Tây, chia sẻ: "Tôi đã đi nhiều nơi trên thế giới, nhưng chưa thấy ở đâu sự sống lại mãnh liệt như trên những ghe hoa này. Có một sự lãng mạn kỳ lạ khi thấy những bông hoa rực rỡ nổi bồng bềnh trên dòng nước đục ngầu phù sa. Ở đây, tôi thấy được sự kiên cường và lạc quan của người dân. Họ sống trên thuyền, ăn ngủ cùng hoa và mang mùa xuân đến cho mọi người bằng những nhịp chèo nhọc nhằn. Đó là vẻ đẹp chân thực nhất của văn hóa".

Tuy nhiên, đi sâu vào chiều kích văn hóa, chợ hoa Tết trên sông còn mang đậm triết lý nhân sinh của người dân vùng đất mới. Mỗi ghe hoa thường là một gia đình nhỏ. Họ rời làng quê từ rằm tháng Chạp, lênh đênh trên sông nước nửa tháng trời để kịp phiên chợ Tết. Cuộc sống trên ghe chật hẹp nhưng ngăn nắp, với bàn thờ gia tiên nhỏ xíu và nồi thịt kho tàu bốc khói trên mạn thuyền. Hình ảnh đó gợi nhắc về thời kỳ khẩn hoang, khi tổ tiên họ cũng trên những chiếc ghe bầu như thế này đi mở cõi. Tết trên sông vì thế không lạnh lẽo mà ấm áp tình người, tình đất. Sự hào sảng, phóng khoáng của "tánh kỳ" người Nam Bộ được thể hiện rõ nhất qua cách họ mua bán: không quá kỳ kèo, thuận mua vừa bán, và đôi khi tặng kèm một chậu hoa nhỏ cho khách như một lời chúc đầu năm an lành.

Vấn đề thời sự nhất đối với chợ hoa sông hiện nay chính là sự biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn. Những làng hoa lâu đời đang phải đối mặt với sự thay đổi của nguồn nước, làm ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và chủng loại hoa đưa xuống ghe. Hơn thế nữa, sự phát triển của giao thông đường bộ và các cây cầu cao lớn đôi khi vô tình làm thu hẹp không gian của những bến sông cổ. Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để "hồn cốt" Nam Bộ này không bị biến thành một thứ "diễn xướng phục cổ" nhạt nhòa.

Câu trả lời có lẽ nằm ở việc nhìn nhận chợ hoa sông như một thành tố không thể tách rời của quy hoạch đô thị bền vững. Thay vì lấp sông, lấn bến, các đô thị miền Tây và TP.HCM cần giữ lại những "khoảng thở" ven sông cho di sản. Một bài báo gần đây trên tạp chí Kiến trúc đã chỉ ra rằng, những đô thị ven sông đẹp nhất thế giới luôn là những nơi biết tôn trọng dòng chảy và các hoạt động văn hóa gắn liền với nó. Chợ hoa sông chính là một tài sản vô hình nhưng có giá trị gia tăng cực lớn cho thương hiệu của một đô thị văn minh.

Khép lại một phiên chợ hoa đêm 30 Tết, khi những chiếc ghe cuối cùng rời bến trả lại sự tĩnh lặng cho dòng sông, người ta mới thấy hết sự thiêng liêng của di sản này. Những cánh hoa rụng xuống mặt nước, trôi theo dòng chảy ra biển lớn, như chở theo lời nguyện cầu về một năm mới sung túc, hanh thông. Chợ hoa sông không chỉ bán hoa, mà bán đi nỗi lo toan của năm cũ và mang về niềm hy vọng.

Giữ gìn chợ hoa Tết trên sông không chỉ là giữ một điểm đến du lịch, mà là giữ lấy nhịp đập trái tim của văn hóa phương Nam. Đó là một bảo tàng không tường ngăn, không vé vào cửa, nhưng lại chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc nhất mà thế hệ mai sau cần được thừa hưởng. Khi nào dòng sông còn chảy, khi nào lòng người còn thiết tha với những cánh mai vàng rực rỡ trên mạn thuyền, thì khi ấy hồn cốt Nam Bộ vẫn còn trường tồn cùng năm tháng./.