Nhận diện những hòn đá tảng trên lộ trình xuất khẩu

Thị trường Halal hiện không chỉ gói gọn trong thực phẩm mà còn mở rộng mạnh mẽ sang dược phẩm, mỹ phẩm và dịch vụ, với dự báo dân số Hồi giáo sẽ đạt 2,2 tỷ người vào năm 2030. Theo đánh giá từ Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), dù kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường trọng điểm như UAE và Ả Rập Saudi tăng trưởng khả quan, nhưng tỷ trọng hàng hóa đạt chuẩn Halal của Việt Nam vẫn còn khiêm tốn, chỉ đạt gần 700 triệu USD vào năm 2024.

Sự leo thang xung đột giữa các cường quốc tại Trung Đông hiện nay đang tạo ra một tác động kép. Một mặt, nó gây đứt gãy chuỗi cung ứng và đẩy chi phí logistics lên cao khi các tàu vận tải phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì kênh đào Suez. 

Theo PGS.TS Đinh Công Hoàng, Trưởng phòng Nghiên cứu Trung Đông và Tây Á (Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi), việc kéo dài thời gian vận chuyển không chỉ làm tăng cước phí mà còn đe dọa trực tiếp đến tính toàn vẹn Halal. Nguy cơ lây nhiễm chéo hoặc giảm chất lượng hàng hóa trong quá trình lưu kho dài ngày có thể khiến doanh nghiệp bị tước chứng nhận ngay tại cảng đích.

Mặt khác, tình trạng bất ổn lại buộc các quốc gia vùng Vịnh (GCC) vốn phụ thuộc 85% vào thực phẩm nhập khẩu phải ráo riết tìm kiếm các nguồn cung thay thế ổn định. Việt Nam đang nổi lên như một đối tác tin cậy nhờ đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt tài chính và chiến lược phòng ngừa rủi ro (de-risking) từ các ngân hàng quốc tế đang gây ách tắc dòng tiền thanh toán, đặt ra bài toán khó cho năng lực tài chính của doanh nghiệp.

Đa dạng hóa không gian địa kinh tế và quốc gia hóa tiêu chuẩn

Để giải quyết các rủi ro vĩ mô, PGS.TS Đinh Công Hoàng cho rằng Việt Nam cần một hệ thống giải pháp đồng bộ. Trọng tâm là tận dụng 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA) để phân tán rủi ro, không chỉ tập trung vào Trung Đông mà cần mở rộng sang Nam Á, châu Phi và các cộng đồng Hồi giáo tại Mỹ, châu Âu. Đây là những khu vực có sức mua lớn và yêu cầu khắt khe về chất lượng, đóng vai trò là phép thử quan trọng để nâng tầm thương hiệu Việt.

Song song đó, việc quốc gia hóa năng lực chứng nhận thông qua Trung tâm Chứng nhận Halal quốc gia (HALCERT) là bước đi then chốt để thoát khỏi ma trận chứng nhận chồng chéo. Việc đẩy mạnh các thỏa thuận công nhận lẫn nhau (MRAs) với các tổ chức quốc tế sẽ giúp cắt giảm chi phí giao dịch, tạo giá trị thực chất cho chứng nhận Halal của Việt Nam trên toàn cầu. Đồng thời, đầu tư hạ tầng chuyên biệt với hệ thống kho lạnh phân lập và công nghệ truy xuất nguồn gốc số hóa là điều kiện kiên quyết để bảo đảm tính nghiêm ngặt của tiêu chuẩn trong suốt hành trình vận chuyển.

Đứng ở góc độ hỗ trợ thực thi, ông Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội (Hanoisme), nhận định rào cản lớn nhất đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ chính là chi phí và thông tin. Ông kiến nghị Bộ Công thương và các cơ quan ngoại giao cần tăng cường cung cấp thông tin thị trường định kỳ, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực hiểu sâu về văn hóa và đạo luật Sharia. Đặc biệt, Việt Nam cần hình thành các liên minh doanh nghiệp để sản xuất các sản phẩm chế biến sâu thay vì chỉ xuất khẩu thô.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Tiến Phát, đại diện doanh nghiệp xuất khẩu nông sản tại Cần Thơ, chia sẻ kinh nghiệm thực tế về việc dịch chuyển một phần nguồn lực sang các thị trường Halal lân cận trong khối ASEAN như Indonesia và Malaysia để giảm gánh nặng chi phí tàu biển. Ông Phát kiến nghị Chính phủ cần có các gói tín dụng ưu đãi dành riêng cho doanh nghiệp đầu tư dây chuyền đạt chuẩn Halal, đồng thời đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến cấp phép và kiểm định để tận dụng thời cơ thị trường.

Về lâu dài, các chuyên gia kinh tế khuyến nghị Việt Nam cần xây dựng một Hệ sinh thái Halal toàn diện, bao quát từ thực phẩm đến dược phẩm và du lịch. Chính phủ cần sớm ban hành Chiến lược quốc gia về phát triển ngành công nghiệp Halal đến năm 2030, xác định rõ các mặt hàng nông sản chủ lực như gạo, cà phê, hạt điều và thủy sản là mũi nhọn. Việc hình thành các khu công nghiệp Halal tập trung sẽ là mô hình lý tưởng để tối ưu hóa nguồn lực và kiểm soát chất lượng đồng bộ.

Biến động địa chính trị hiện tại chính là lời cảnh tỉnh để ngành Halal Việt Nam tiến tới xây dựng một hệ thống công nghiệp hoàn chỉnh, độc lập và tương thích sâu với chuẩn mực toàn cầu. Đây chính là chìa khóa để biến thách thức thành vận hội, mở ra chương mới cho xuất khẩu bền vững của Việt Nam.