Trong dòng chảy của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, cấu trúc tài sản của doanh nghiệp đã có những thay đổi mang tính bản lề. Nếu như trước đây, sức mạnh của một đơn vị sản xuất được đo lường bằng quy mô nhà xưởng, số lượng máy móc cơ khí hay đội xe vận tải hùng hậu, thì nay, giá trị cốt lõi lại nằm ở những thứ "không thể chạm tới". Đó là các hệ thống phần mềm quản trị doanh nghiệp (ERP), các thuật toán tối ưu hóa sản xuất, cơ sở dữ liệu khách hàng khổng lồ, hay những bằng sáng chế và quyền sở hữu trí tuệ độc đáo. Đây chính là những tư liệu sản xuất mới, quyết định sự sinh tồn và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền kinh tế tri thức.

Tuy nhiên, một thực tế đáng quan ngại là hành lang pháp lý hiện hành, tiêu biểu là Thông tư số 26/2024/TT-NHNN, đang vô tình tạo ra một rào cản vô hình đối với quá trình chuyển đổi số. Quy định hiện tại chỉ cho phép các công ty cho thuê tài chính thực hiện nghiệp vụ đối với các loại tài sản hữu hình, có hình thái vật chất rõ ràng như phương tiện vận tải, máy móc thiết bị công nghiệp. Điều này khiến các doanh nghiệp công nghệ, các đơn vị khởi nghiệp sáng tạo hoặc những doanh nghiệp đang khát vốn để đầu tư vào phần mềm quản trị rơi vào tình cảnh "đói vốn" dù sở hữu những tài sản vô hình có giá trị kinh tế rất cao.

Thừa nhận giá trị kinh tế của tài sản vô hình trong kỷ nguyên số

Nhận diện rõ sự lệch pha giữa quy định pháp lý và thực tiễn kinh tế, Vụ Tín dụng các ngành kinh tế thuộc Ngân hàng Nhà nước đã đưa ra một đề xuất mang tính đột phá trong dự thảo thông tư mới. Lần đầu tiên, tài sản cho thuê tài chính được phân loại mạch lạc thành hai nhóm: hữu hình và vô hình. Theo đó, các loại tài sản như phần mềm máy tính, quyền khai thác tài nguyên, quyền sở hữu trí tuệ, các loại dữ liệu và tài sản số sẽ chính thức được đưa vào phạm vi hoạt động của các tổ chức tín dụng. Đây được xem là bước đi chiến lược nhằm cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, đồng thời là sự công nhận pháp lý cần thiết đối với các loại tài sản phi truyền thống.

Sự thay đổi này không chỉ đơn thuần là việc mở rộng danh mục hàng hóa cho các công ty cho thuê tài chính, mà còn là một cuộc cách mạng về tư duy tín dụng. Việc cho phép cho thuê tài sản vô hình giúp các tổ chức tín dụng thoát khỏi lối mòn kinh doanh truyền thống vốn đã quá chật chội trong các mảng cho thuê xe tải, xe khách hay máy móc xây dựng. Giờ đây, thị trường tiềm năng đã được mở rộng ra vô tận với sự xuất hiện của các giải pháp phần mềm và dữ liệu số.

Bình luận về điểm mới này, ông Phạm Xuân Hòe, Tổng thư ký Hiệp hội Cho thuê tài chính Việt Nam (VILEA), đánh giá đây là một "vận hội lớn" để ngành cho thuê tài chính Việt Nam thực sự thức tỉnh. Theo ông Hòe, cho thuê tài chính bản chất là một kênh cung ứng vốn trung và dài hạn vô cùng hiệu quả, đặc biệt phù hợp với các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) – những đơn vị thường xuyên đối mặt với bài toán thiếu tài sản thế chấp khi tiếp cận vốn vay ngân hàng truyền thống.

Ông Hòe nhấn mạnh rằng, khi phần mềm và dữ liệu được chấp nhận làm tài sản cho thuê, một doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghệ có thể dễ dàng tiếp cận các hệ thống máy chủ hiện đại hoặc các bộ phần mềm chuyên dụng trị giá nhiều tỷ đồng mà không cần phải bỏ ra một khoản vốn đối ứng quá lớn ngay từ đầu. Cơ chế này cho phép doanh nghiệp thanh toán dần dựa trên dòng tiền phát sinh từ việc sử dụng chính tài sản đó, giúp tối ưu hóa vốn lưu động và giảm bớt áp lực tài chính trong giai đoạn đầu tư ban đầu đầy rủi ro.

Tuy nhiên, sự chuyển dịch này cũng đặt ra bài toán khó về năng lực thẩm định cho các công ty cho thuê tài chính. Khác với một chiếc máy xúc hay một chiếc xe khách có giá thị trường niêm yết rõ ràng và mức độ hao mòn vật lý dễ đo lường, tài sản vô hình như dữ liệu hay quyền sở hữu trí tuệ đòi hỏi một cơ chế định giá phức tạp và chuyên sâu hơn nhiều. Dự thảo thông tư đã đón đầu vấn đề này bằng cách đưa ra quy định linh hoạt: bên cho thuê có quyền tự xác định giá dựa trên các tiêu chuẩn thẩm định giá của Bộ Tài chính, hoặc có thể lựa chọn thuê các đơn vị thẩm định chuyên nghiệp. Sự chủ động này sẽ giúp các công ty tài chính thiết lập được các gói sản phẩm phù hợp với đặc thù của từng loại tài sản số, thực sự biến "vốn ảo" thành động lực phát triển thật cho nền kinh tế.

Nâng hạn mức giá trị nhỏ và cải cách thủ tục để tối ưu hóa nguồn lực

Bên cạnh việc mở rộng sang tài sản vô hình, dự thảo thông tư còn gây chú ý với đề xuất nâng ngưỡng "khoản cho thuê tài chính có giá trị nhỏ" từ mức 100 triệu đồng lên 400 triệu đồng. Con số 100 triệu đồng vốn được duy trì từ nhiều năm trước nay đã trở nên "lạc nhịp" trước biến động của thị trường và giá trị thực tế của các loại trang thiết bị hiện đại. Theo thống kê, các khoản cho thuê dưới 100 triệu đồng hiện nay chỉ chiếm một tỷ lệ cực kỳ khiêm tốn, khoảng 0,2% tổng dư nợ toàn ngành. Điều này cho thấy quy định cũ đã mất đi ý nghĩa thực tiễn, không còn đóng vai trò hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các nguồn vốn nhỏ nhưng cấp thiết.

Việc nâng hạn mức lên gấp 4 lần được kỳ vọng sẽ tạo ra lợi ích kép. Đối với các hộ kinh doanh cá thể và doanh nghiệp siêu nhỏ, nhu cầu đầu tư vào các thiết bị như máy photocopy công nghiệp, hệ thống máy chủ văn phòng, hay các loại máy gia công cơ khí cầm tay thường nằm trong khoảng từ 200 đến 500 triệu đồng. Với quy định mới, các khoản đầu tư này sẽ được xếp vào nhóm "giá trị nhỏ", giúp đơn giản hóa đáng kể quy trình xét duyệt hồ sơ. Theo Luật Các tổ chức tín dụng, với những khoản này, bên cho thuê không bắt buộc phải đánh giá phương án sử dụng tài sản có khả thi hay không, mà chỉ cần tập trung kiểm tra mục đích sử dụng hợp pháp và năng lực trả nợ của khách hàng. Việc cắt giảm bước thẩm định phức tạp này giúp tiết kiệm thời gian, giảm bớt chi phí hành chính và đẩy nhanh tốc độ giải ngân vốn.

Dưới góc độ doanh nghiệp thực tế, ông Nguyễn Văn Hoàng Nam, Giám đốc điều hành một công ty giải pháp logistics tại tỉnh Vĩnh Phúc, chia sẻ rằng việc đầu tư vào các hệ thống phần mềm quản lý kho bãi tự động và thuật toán tối ưu hóa lộ trình vận tải hiện nay tiêu tốn của doanh nghiệp hàng tỷ đồng. Trước đây, khi gõ cửa các ngân hàng, đơn vị của ông thường nhận được cái lắc đầu vì các ngân hàng rất e dè khi nhận thế chấp bằng phần mềm do khó định giá và xử lý khi có rủi ro.

"Nếu các công ty cho thuê tài chính có thể triển khai dịch vụ cho thuê tài sản vô hình theo dự thảo mới, chúng tôi sẽ có thêm một kênh huy động vốn cực kỳ linh hoạt. Thay vì phải trích từ lợi nhuận giữ lại hoặc vay vốn với lãi suất cao, chúng tôi có thể 'thuê' chính những phần mềm đó để vận hành sản xuất và trả dần theo thời gian. Điều này không chỉ giúp đảm bảo nhịp độ mở rộng kinh doanh mà còn giúp doanh nghiệp duy trì được nguồn lực tài chính dự phòng cho các hoạt động khác", ông Nam nhận định.

Một điểm sáng khác trong dự thảo là việc giải quyết những bất cập liên quan đến các chính sách ưu đãi gắn liền với tài sản. Hiện nay, tại nhiều địa phương, các chính sách miễn giảm phí giao thông hay ưu đãi bảo trì thường chỉ áp dụng cho "chủ sở hữu" phương tiện. Trong giao dịch cho thuê tài chính, công ty cho thuê là chủ sở hữu trên giấy tờ, nhưng doanh nghiệp thuê mới là bên trực tiếp vận hành và chi trả mọi chi phí phát sinh. Dự thảo mới đã bổ sung quyền cho bên thuê được thỏa thuận với bên cho thuê để trực tiếp thụ hưởng các chính sách ưu đãi này. Đây là một sự điều chỉnh đầy tính nhân văn, bảo vệ quyền lợi chính đáng và giảm bớt gánh nặng chi phí vận hành cho các doanh nghiệp vận tải.

Để hoàn thiện bức tranh phát triển bền vững, vấn đề định giá cũng được khơi thông. Việc cho phép doanh nghiệp tự định giá dựa trên các tiêu chuẩn chung của Bộ Tài chính thay vì bắt buộc phải thuê bên thứ ba sẽ giảm bớt chi phí giao dịch cho khách hàng, tạo sự thông thoáng trong quá trình thiết lập hợp đồng.

Tổng kết lại, những thay đổi trong dự thảo thông tư lần này không chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh các con số kỹ thuật, mà là một nỗ lực toàn diện nhằm "phá băng" cho thị trường cho thuê tài chính Việt Nam. Khi những rào cản về loại hình tài sản được dỡ bỏ và các thủ tục hành chính được tinh gọn theo hướng thực chất, cho thuê tài chính sẽ thực sự trở thành một trụ cột quan trọng, song hành cùng tín dụng ngân hàng để cung cấp nguồn lực tài chính bền vững cho sự phát triển của cộng đồng doanh nghiệp trong kỷ nguyên số hóa./.