Cân bằng bảo tồn và phát triển: Lời giải cho bản sắc đô thị biển Đà Nẵng

Đô thị hóa và khoảng trống di sản ven biển

Sau hơn hai thập kỷ tăng trưởng vượt bậc, bộ mặt đô thị Đà Nẵng đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Đời sống kinh tế của người dân từng bước khởi sắc, hệ thống hạ tầng du lịch phát triển hiện đại. Tuy nhiên, song hành với những con số tăng trưởng là nỗi lo về sự suy giảm và mai một của các giá trị văn hóa, tín ngưỡng cư dân ven sông, ven biển. Không ít thực thể mang bề dày lịch sử - văn hóa đã và đang đứng trước nguy cơ bị xóa sổ dưới áp lực mở rộng không gian phát triển.

Nhìn lại chiều dài lịch sử, làng chài Mân Thái – một trong những cộng đồng cổ xưa nhất của Đà Nẵng, nơi lưu giữ dấu ấn từ thời những cư dân đầu tiên theo chúa Nguyễn vào Nam – từng là nơi tập trung hàng trăm thuyền bè và thuyền thúng. Thế nhưng ngày nay, sau làn sóng di dời giải tỏa phục vụ đô thị, cả làng chỉ còn lại hơn chục hộ bám biển. Tương tự, làng cổ Nam Thọ ven sông Hàn giờ đây đã hoàn toàn mất tên trên bản đồ hành chính, nhường chỗ cho các biệt thự và tòa nhà cao tầng. Làng chài Nam Ô nổi tiếng với nghề làm nước mắm truyền thống cũng đang chịu áp lực chuyển đổi sâu sắc từng ngày.

Sự biến mất của các làng chài không đơn thuần là sự thu hẹp về không gian địa lý, mà kéo theo đó là sự đứt gãy của không gian cư trú – vốn được xem là cái nôi nuôi dưỡng di sản phi vật thể. Dù lễ hội Cầu Ngư đã được vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thực tế cho thấy nhiều làng chài nổi tiếng tại địa phương lại không còn đủ điều kiện và không gian để duy trì tổ chức. Điều này đặt ra một câu hỏi mang tính cốt lõi về chất lượng của quá trình đô thị: Liệu một định hướng phát triển du lịch không gắn chặt với việc bảo tồn văn hóa có thể đem lại sự bền vững lâu dài?

Xung đột giữa không gian phát triển và sinh kế cộng đồng

Tâm điểm của những tranh luận về quy hoạch đô thị hiện nay tập trung vào chủ trương nghiên cứu di dời cảng cá Thọ Quang – ngư cảng lớn nhất miền Trung – để chuyển đổi khu vực âu thuyền thành bến du thuyền, khu đô thị dịch vụ và du lịch ven biển cao cấp.

Chủ trương này xuất phát từ khát vọng mở rộng không gian phát triển, biến Đà Nẵng thành một trung tâm kinh tế - du lịch mang tầm vóc mới. Tuy nhiên, việc chuyển đổi đồng nghĩa với nguy cơ khung cảnh chài lưới truyền thống biến mất, nghề cá ven bờ bị thu hẹp và cộng đồng dân biển địa phương đứng trước nguy cơ giải thể.

Từ góc độ của những ngư dân bao đời bám biển, những lo lắng không chỉ dừng lại ở vấn đề thu nhập mà còn là an toàn tính mạng và kinh nghiệm sản xuất tích lũy qua nhiều thế hệ. Cảng cá Thọ Quang từ lâu đã là nơi trú tránh thiên tai an toàn nhờ diện tích rộng và nước sâu. Nếu di dời vào các khu vực ven biển mở như Núi Thành, nguy cơ mất an toàn khi gặp sóng gió lớn đối với các tàu thuyền nhỏ là rất cao. Thực tế này khiến nhiều ngư dân đối mặt với nguy cơ phải bỏ nghề.

Bên cạnh đó, việc giải quyết luồng tuyến di chuyển của ghe thuyền truyền thống đòi hỏi những giải pháp kỹ thuật và quy hoạch thực tiễn, tránh tình trạng đẩy người dân vào thế khó khăn khi thiên tai, bão gió bất ngờ ập đến.

Bài học quy hoạch từ các đô thị biển trên thế giới

Thực tiễn từ các đô thị biển hàng đầu thế giới cho thấy, phát triển hạ tầng du lịch hiện đại không nhất thiết phải đánh đổi hay xóa bỏ môi trường sinh hoạt truyền thống của ngư dân. Bài học thành công từ các thành phố lớn trên thế giới xuất phát từ tư duy tái cấu trúc không gian thay vì triệt tiêu di sản.

Điển hình như tại Bergen (Na Uy), thành phố đã không đẩy các hoạt động nghề cá ra khỏi trung tâm, mà khéo léo dời các hoạt động công nghiệp đánh bắt xa bờ hoặc sơ chế lớn ra khu vực ngoại vi. Bến trung tâm được giữ lại trọn vẹn khu chợ cá ngoài trời cùng hệ thống nhà lồng kính sạch sẽ, hiện đại. Nhờ đó, du khách bước xuống từ các tàu du lịch cao cấp có thể trực tiếp trải nghiệm, mua bán hải sản tươi sống và thưởng thức ẩm thực ven bờ, trong khi người dân địa phương chuyển dịch tự nhiên thành một phần của chuỗi dịch vụ trải nghiệm mà không bị mất đi sinh kế.

Cùng chung tư duy ấy, Chợ cá Sydney (Úc) – sàn đấu giá hải sản lớn thứ hai thế giới – được quy hoạch nằm ngay liền kề các bến thuyền tư nhân và công viên ven mặt nước. Việc đưa hệ thống sàn đấu giá điện tử khép kín vào vận hành từ sáng sớm đã giải quyết triệt để bài toán rác thải và mùi tanh, để rồi đến buổi trưa, toàn bộ không gian ven bờ chuyển mình thành thiên đường ẩm thực sôi động thu hút du khách.

Trong khi đó, Cape Town (Nam Phi) chọn giải pháp thiết kế bến cảng hai bờ đối xứng đầy linh hoạt: một bên phục vụ cho du thuyền quốc tế cùng hạ tầng thương mại cao cấp, bên còn lại là không gian công cộng, quảng trường làng chài – nơi người dân thoải mái chuẩn bị ngư cụ và đan lưới. 

Điểm chung của các mô hình này là việc đặt du thuyền hiện đại song hành cùng chợ cá truyền thống dưới tiêu chuẩn quy hoạch văn minh, nơi du khách đến không chỉ để ngắm nhìn công trình đắt đỏ mà còn để cảm nhận trọn vẹn nhịp thở lao động sống động của cư dân bản địa.

Định hình bản sắc riêng cho đô thị du lịch Đà Nẵng

Nhìn từ góc độ nghiên cứu văn hóa, nhận định cho rằng phát triển du lịch hiện đại đồng nghĩa với việc xóa bỏ chợ cá hay khung cảnh tấp nập của tàu thuyền là một sự ngộ nhận trong quy hoạch đô thị.

Sức hút của một điểm đến đối với du khách quốc tế không nằm ở sự rập khuôn của các tòa nhà cao tầng hay những bến đỗ triệu đô, mà nằm ở trải nghiệm thực tế. Việc chứng kiến cảnh chài lưới thật sự, thưởng thức hải sản tươi sống vừa kéo lên từ biển mới là giá trị khác biệt giúp giữ chân du khách. Nếu nhân danh phát triển để san bằng những nét đẹp đặc trưng ấy, du lịch Đà Nẵng sẽ đối mặt với nguy cơ rơi vào "bẫy đồng dạng" – trở thành một thành phố hiện đại nhưng thiếu vắng bản sắc riêng.

Để giải bài toán cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giải pháp hợp lý được đề xuất là nghiên cứu xây dựng mô hình "bến du thuyền - ngư cảng tích hợp". Thành phố có thể giữ lại một không gian quy hoạch riêng biệt cho thuyền gỗ truyền thống và thúng chài của ngư dân địa phương, vận hành như một "bảo tàng sống" ngay trong lòng đô thị.

Suy cho cùng, thước đo sự phát triển của một đô thị biển không chỉ tính bằng số lượng công trình cao tầng hay quy mô hạ tầng thương mại, mà phải được đo bằng chiều sâu của những câu chuyện văn hóa mà thành phố đó kể cho du khách. Bảo tồn văn hóa biển chính là con đường ngắn nhất để giữ vững bản sắc, giúp Đà Nẵng phát triển hài hòa và bền vững trên bản đồ du lịch quốc tế.

Quý khán giả xem truyền hình trực tuyến của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/channel/vtv8-1,36.html