Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dựa vào cộng đồng: Mạch nguồn nội sinh nơi vùng cao Đà Nẵng

Không gian văn hóa độc đáo của đồng bào vùng cao

Thu hoạch xong mùa lúa rẫy, hơn 4.000 bà con đồng bào Bhnong từ các thôn thuộc xã Phước Chánh, TP. Đà Nẵng nô nức tập trung về trung tâm xã để vui hội. Đặc biệt, đây là lần đầu tiên xã Phước Chánh tổ chức một ngày hội văn hóa quy mô lớn để bà con giao lưu, giới thiệu nét đẹp của cộng đồng mình. Đáng chú ý, điểm giá trị nhất của ngày hội này là không dàn dựng, không sân khấu hóa. Tại đây, mọi người có thể bắt gặp những vật dụng lao động hàng ngày, những sinh hoạt đời thường thực tế nhất của gần 2 vạn đồng bào Bhnong đang cư trú tại các xã vùng cao Đà Nẵng.

Từ nghề rèn truyền thống cho đến những ngôi nhà sàn, nhà kho, nhà bếp đều được các nghệ nhân phục dựng vô cùng chân thực. Hơn thế nữa, phương thức canh tác truyền thống cũng được giới thiệu tại lễ hội một cách hết sức sống động. Do đó, đây không đơn thuần là một cuộc triển lãm, mà thực chất là một phiên bản làng cổ thu nhỏ - nơi người dân tự hào nương tựa vào rừng nguồn. 

Bài toán bảo tồn và những mô hình hồi sinh văn hóa từ cộng đồng

Mặc dù từng sở hữu kho tàng di sản giàu bản sắc, nhưng trước đây, khi các nghệ nhân lớn tuổi qua đời, tài sản của đồng bào đã đứng trước nguy cơ bị mai một hoàn toàn. Nhận thức rõ văn hóa là gia sản vô giá, chính quyền địa phương đã nhanh chóng triển khai các biện pháp bảo vệ. Đồng thời, nhiều hiện vật quý như đàn đá, chiêng ché cổ nằm rải rác trong dân cũng được thống kê nghiêm ngặt nhằm ngăn chặn nạn buôn bán cổ vật trái phép.

Nếu như ở vùng đồng bằng, việc phát huy các giá trị di sản có phần thuận lợi thì ngược lại, tại vùng núi cao, công tác này lại gặp muôn vàn thách thức lớn. Tuy nhiên, bằng cách làm sáng tạo là bảo tồn dựa vào nghệ nhân nhưng phục vụ cộng đồng, hệ thống lễ hội nơi đây đã được giữ gìn gần như nguyên bản. Ví dụ tiêu biểu nhất chính là câu chuyện hồi sinh văn hóa của đồng bào Cor tại xã Trà Liên.

Từng có giai đoạn văn hóa truyền thống của người Cor bị mai một gần như hoàn toàn. Nhưng nhờ dòng máu đam mê và hơn 30 năm cống hiến, Nghệ nhân ưu tú Dương Lai đã sưu tầm, phục dựng, giờ đây tiếng đấu chiêng độc đáo đã vang vọng trở lại trong các dịp tết mùa. 

Mô hình này tiếp tục được nhân rộng sang các cộng đồng người Ca Dong, Xơ Đăng, Cơ Tu. Tại xã Trà Giáp, nhờ các lớp truyền dạy của nghệ nhân lớn tuổi, phần lớn đồng bào Ca Dong hiện nay đã trình diễn thành thục 5 bài chiêng cổ, khôi phục được nhiều nhạc cụ hiếm như đàn ka đốc, vơ ró teng, sáo... biến mỗi làng thành một đội văn nghệ hoàn chỉnh. 

Đưa văn hóa trở thành bệ phóng di sản

Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, thành phố Đà Nẵng không chỉ tập trung phát triển kinh tế miền núi mà luôn chú trọng nâng cao đời sống tinh thần cho bà con. Chính quyền địa phương ưu tiên xây dựng không gian diễn xướng, không gian bảo tồn và đưa các hoạt động văn hóa về tận cơ sở. Người dân vừa là chủ nhân gìn giữ, vừa là chủ thể thụ hưởng trực tiếp.

Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đặt con người làm trung tâm, xây dựng thế trận an ninh văn hóa để bảo vệ bản sắc dân tộc. Việc triển khai đồng bộ từ chương trình hành động của Thành ủy đến từng cộng đồng làng bản đã nâng tầm đầu tư cho văn hóa một cách xuyên suốt và lâu dài.

Từ một đô thị thuần du lịch và dịch vụ, Đà Nẵng đang sở hữu một không gian văn hóa đa dạng, kết hợp hài hòa giữa đô thị hiện đại và hệ thống giá trị đặc sắc của xứ Quảng. Việc kết nối trực tiếp các không gian di sản miền núi với các trung tâm lớn như Đô thị cổ Hội An, Khu đền tháp Mỹ Sơn giúp hình thành các liên kết văn hóa - du lịch mang tính vùng mạnh mẽ. Đây là lợi thế quan trọng để mở rộng không gian phát triển, tạo động lực cho kinh tế sáng tạo.

Dù chặng đường phía trước còn nhiều bài toán quản trị phức tạp, nhưng với những bước đi đúng đắn từ gốc rễ cộng đồng, Đà Nẵng đang hiện thực hóa mục tiêu chiến lược: Trở thành trung tâm văn hóa - nghệ thuật - sáng tạo của vùng, một "Thành phố di sản - sáng tạo - giàu bản sắc" bền vững trong tương lai. 

Mời quý khán giả xem thêm các chương trình hấp dẫn khác của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/video/catalog/list/ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87/chuyen-trang-van-hoa--du-lich--lich-su--di-san-19,ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87.html