Bảo tồn di sản Mỹ Sơn từ phục hồi rừng: Nối dài sức sống cho di sản

Từ hệ sinh thái rừng đến bài toán bảo vệ di sản Mỹ Sơn

Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn (TP. Đà Nẵng) từ lâu đã được biết đến như một quần thể kiến trúc đền tháp cổ kính, nơi đan xen giữa lịch sử, nghệ thuật và tâm linh. Tuy nhiên, một giá trị cốt lõi mang tính nền tảng thường ít được nhắc tới trong các cấu trúc hạ tầng di sản chính là Khu bảo vệ cảnh quan Mỹ Sơn – không gian rừng tự nhiên bao bọc toàn bộ quần thể di tích.

Với diện tích trải rộng hơn 1.160 héc-ta, mảng xanh này không chỉ đơn thuần là cảnh quan phụ trợ mà đóng vai trò như một "lá chắn" sinh thái sống động. Các nghiên cứu đa dạng sinh học ghi nhận nơi đây hiện là không gian sinh tồn của 238 loài thực vật có mạch và 607 loài động vật. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu ngày càng diễn biến phức tạp, các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão lũ, mưa lớn kéo dài hay sạt lở đất đe dọa trực tiếp đến độ bền vững của các công trình kiến trúc đền tháp gạch nung hàng trăm năm tuổi.

Thực tế địa chất và lâm nghiệp tại vùng đất này cho thấy, hệ sinh thái rừng đặc dụng Mỹ Sơn giữ vai trò quyết định trong việc điều tiết dòng chảy bề mặt, gia cố độ liên kết của đất đai và hạn chế tối đa nguy cơ xói mòn, sạt lở. Khi thảm thực vật tự nhiên được giữ vững, biên độ tác động của thiên tai lên các chân tháp cổ sẽ giảm đáng kể. Điều này khẳng định một quy luật: sức sống và độ bền vững của di sản kiến trúc phụ thuộc trực tiếp vào sức khỏe của môi trường sinh thái bao quanh.

Hợp tác khôi phục mảng xanh rừng đặc dụng và giám sát đa dạng sinh học

Trước những đòi hỏi cấp thiết của công tác quản lý di sản theo chuẩn mực quốc tế, Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn đã chủ động mở rộng hợp tác với Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) cùng các chuyên gia đầu ngành. Chương trình làm việc mới đây giữa các bên đã định hình một khuôn khổ hợp tác chiến lược dài hạn trong vòng 3 năm, tập trung vào ba trụ cột cốt lõi: phục hồi rừng, giám sát đa dạng sinh học và hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Phương thức tiếp cận này cho thấy bước chuyển dịch quan trọng từ bảo tồn thụ động sang chủ động ứng phó và kiến tạo. Việc phục hồi thảm thực vật không dừng lại ở chỉ số diện tích che phủ, mà hướng tới chất lượng sinh thái với sự ưu tiên cho các loài cây bản địa có khả năng giữ đất, chịu hạn và chống chịu thiên tai tốt. Đồng thời, công tác giám sát định kỳ hệ động - thực vật giúp các nhà quản lý thu thập dữ liệu chuẩn xác, làm cơ sở khoa học cho việc dự báo và hoạch định chính sách bảo tồn di sản trong dài hạn.

Sinh kế vùng đệm: Động lực bảo tồn bền vững di sản Mỹ Sơn 

Một trong những góc nhìn mang tính bước ngoặt trong định hướng hợp tác giữa Ban Quản lý Di sản Mỹ Sơn và WWF-Việt Nam chính là việc đặt cộng đồng dân cư vùng đệm vào vị trí trung tâm của chiến lược bảo vệ di sản. Thực tế tại nhiều khu bảo tồn trên thế giới chứng minh rằng: công tác bảo vệ tự nhiên và di sản chỉ thực sự đạt hiệu quả lâu dài khi giải quyết hài hòa bài toán lợi ích kinh tế của người dân bản địa.

Chương trình hợp tác 3 năm hướng tới việc xây dựng các mô hình sinh kế thân thiện với môi trường cho người dân xung quanh khu vực bảo vệ cảnh quan Mỹ Sơn. Khi cộng đồng được hỗ trợ phát triển kinh tế, giảm phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên tự nhiên, họ sẽ trở thành lực lượng giám sát và bảo vệ rừng hiệu quả nhất.

Hơn thế nữa, sự kết hợp giữa di sản văn hóa kiến trúc và di sản thiên nhiên tạo ra dư địa lớn cho ngành du lịch. Du khách đến với Mỹ Sơn không chỉ để chiêm ngưỡng những đền tháp Chăm Pa cổ kính, mà còn để trải nghiệm không gian sinh thái xanh mát, tìm hiểu về hệ động thực vật phong phú và văn hóa bản địa. Việc phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái, du lịch học tập trải nghiệm dựa trên nền tảng sinh thái tự nhiên vững chắc chính là con đường ngắn nhất để gia tăng giá trị kinh tế cho di sản, tái đầu tư cho công tác bảo tồn và nâng cao đời sống dân sinh.

Hướng tới mô hình chuẩn mực trong quản lý di sản tại Việt Nam

Sự hợp tác giữa Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn và WWF-Việt Nam là một minh chứng thực tiễn cho việc cụ thể hóa các cam kết quốc tế về phát triển bền vững và bảo tồn đa dạng sinh học. Bằng việc lồng ghép nhiệm vụ bảo vệ công trình kiến trúc cổ vào chương trình tổng thể phục hồi hệ sinh thái tự nhiên, Mỹ Sơn đang từng bước định hình một mô hình quản lý di sản kiểu mẫu: tích hợp, đa ngành và bền vững.

Di sản văn hóa không thể đứng vững nếu môi trường tự nhiên xung quanh bị suy thoái. Việc chú trọng khôi phục mảng xanh tự nhiên, bảo vệ thảm động thực vật và đồng hành cùng cộng đồng địa phương không chỉ giúp gìn giữ nguyên vẹn giá trị lịch sử - văn hóa của Mỹ Sơn cho các thế hệ tương lai, mà còn đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương.

Mời quý khán giả xem thêm các chương trình hấp dẫn khác của kênh VTV8 tại: https://vtvgo.vn/video/catalog/list/ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87/chuyen-trang-van-hoa--du-lich--lich-su--di-san-19,ffc98a39-06ff-424b-a85f-388837a68f87.html